Bush Erdoğan'a ne diyecek?

AK Parti iktidarının ilk döneminde kimse Tayyip Erdoğan-Abdullah Gül ikilisinin Avrupa Birliği öncelikli bir dış politika izleyeceğini beklemiyordu. 27 Nisan muhtırasına rağmen ikinci kez tek başına iktidara gelen Ak Partinin tümüyle dış politika gündemini Kuzey Irak ve terörle mücadeleye ve hatta işleri ABD ile ipleri kopartmaya kadar götürebileceğini de kimse beklemiyordu. Ama Türkiye'nin iç politik dinamikleri ve netametli jeopolitik konumu siyasi iktidarlara kendi öncelikleri dışında farklı gündemler dayatıyor. Ramazan bayramı arifesinde artan şehit cenazeleri ile toplum bir anda gerildi. Asker ve siyasetçilerin bile sağduyu çağrıları yapmaları boşuna değil.

Ancak sıradan insanımız olayları anlamada zorlanıyor. Durup dururken şehitler artıyor, askerler esir alınıyor. Neredeyse halk ani bir düşman işgali yaşıyor gibi. Unutmaya çalıştığımız PKK terörü karabasan gibi yeniden hortladı. Misakı milli ile kurtulmaya çalıştığımız Ortadoğu girdabına yeniden kapılmak üzereyiz. Kafalar ise son derece karışık. Dünyanın süper gücü ABD mi bize daha çok dost, yoksa dünyanın parya ilan ettiği İran mı? Türk insanı her gün televizyonlardan kendisine anlatılan komplo teorilerinin, ardı arkası bitmez kurtlar vadisi senaryolarının etkisi altında bunalmış durumda.

Ülke gündemi o kadar hızlı değişiyor ki, Türk halkı izlemekte ve anlamakta gerçekten zorlanıyor. Bir yandan siyaset gündemimizi Avrupa Birliği, insan haklarının iyileştirilmesi, demokrasimizin standardının yükseltilmesi, çağa uygun bir sivil anayasa yapılması gibi “birinci dünyaya” ait konular belirlerken; öte yandan ayrılıkçı terör, siyasi bütünleşme sorunları, sivil-asker ilişkileri ve sınır güvenliği gibi “üçüncü dünyaya” ait siyasi konularla meşgulüz. İlk bakışta yaman bir çelişki gibi görünen bu durum tam da Türkiye'ye özgü iç ve dış şartlardan kaynaklanan ve açıklanabilir bir paradokstur.

Önce iç şartlardan başlayalım. Türkiye İmparatorluk bakiyesi bir ülke. Anadolu dünya jeopolitiğinde tam bir geçiş coğrafyasında yer alıyor. Bu nedenle ülkemizde yüzyılın başında kurulan modern Türk ulus devletinin uyguladığı tüm uluslaştırıcı kimlik politikalarına rağmen, ülke içindeki etnik ve kültürel farklılıklar tamamen eritilebilmiş değil. 1920'lerde genç Türkiye Cumhuriyetinin iki büyük sorunu vardı: Biri geleneksel İslami kimliklerin modernleş(tir)me ve laik/pozitivist eğitim politikasıyla dönüştürülmesi; ikincisi ise ülkedeki kürt nüfusun yine aynı politikalarla Türk ulus devleti kimliği içinde eritilmesi. Özgür muhalefete izin verilmeyen tek parti döneminde otoriter bir modernleşme programı ile laikleşme ve toplumsal entegrasyon sağlanmaya çalışıldı. Öte yandan, Atatürk ve çevresindeki yönetici elit Musul-Kerkük sorununu o zamanın süper gücü İngiltere'nin istediği şekilde çözerek Türkiye'ye yönelik dış müdahale ve kışkırtmaları uzun süre bertaraf etmeye çalıştılar. Hatta ikinci dünya savaşında dahi İnönü'nün savaş dışında kalmak için büyük güçler arasında ince bir denge siyaseti izlemesi, biraz da büyük güçlerin ülkeyi karıştırmalarını önlemek amacını taşıyordu.

Nitekim aynı İnönü İkinci dünya savaşından hemen sonra stratejik bir tercih olarak demokrasiye geçmiş, buna karşı CHP'den yükselen muhalefeti ise 7 Temmuz 1946 bildirisiyle susturmuştur. DP döneminde ise ezanın Arapça aslından okunmasına geri dönüş dışında Cumhuriyetin ilk yıllarındaki laiklik politikası büyük ölçüde sürdürülmüş, açılan İmam Hatip okulları ise daha çok muhafazakâr çevreyi merkezin denetimi altında tutma ve devletten bağımsız dini eğitim kurumlarının gelişmesini önlemeye yönelik olmuştur. Bu anlamda tevhidi tedrisata aykırı görülmemiştir. Türkiye'de dini ve etnik sorunların yeniden tartışılmaya başlanması ise 1970'lerin sonlarında başlamış ve 1990'larda doruk noktasına çıkmıştır ki, bu politik hareketleri toplumsal koşullardan ve uluslar arası konjonktürden bağımsız olarak anlamak mümkün değildir.

Türkiye'de ulusal kimlik krizlerini doğuran ve besleyen en önemli iç faktörler modernleşme ve göçtür. Okuryazarlık ve eğitimin yaygınlaşması, ulaşım ve iletişim imkânlarının artması, sanayileşme ve tarımda makineleşmeye dayalı olarak iç göçün neden olduğu hızlı kentleşme ve tüm bunlarla bağlantılı olarak artan demokratik katılım talepleri ülkedeki etnik ve dini kimlikleri de siyasileştirmiştir. Bu süreçte dış faktörler de ihmal edilemez bir rol oynamıştır. Örneğin Abdullah Öcalan'ın 1970'lerde ilk kez devrimci doğu kültür ocaklarını kurması ile kuzey Irak'taki Kürt gruplara zamanın Irak hükümetince özerklik verilmesi arasında yakın bir ilişki vardır. 1990'larda yoğunlaşan PKK terörü ile Irak'ın kuzeyindeki Kürt grupların ABD'nin sağladığı güvenli bölgede devletleşme süreçleri arasındaki bağ, konuya vakıf herkesçe malumdur. Benzer şekilde, 1990'larda Türkiye'de yaşanan laiklik-islamcılık tartışmaları ve RP'nin temsil ettiği siyasi islamın yükselişinin ülkede yarattığı siyasi gerginliklerin bölgesel politikalar açısından kimlerin çıkarına hizmet ettiği mutlaka daha yakından incelenmelidir. Kanaatimizce ülkedeki siyasi rejimin ve 1920'lerde tasarlanan Türk ulus kimliğinin zaaf noktalarını ve kırılgan fay hatlarını iyi bilen harici güçler kritik anlarda bunları harekete geçirmekte ve Türkiye'nin milli gücünü ve toplumsal enerjisini iç sorunlara kanalize etmektedirler.

TÜRKİYE'NİN ZOR TERCİHİ: ABD Mİ İRAN MI?

Peki, bugünkü temel siyasi sorun nedir? Soğuk savaş sonrası dönemde Türkiye'nin ve ABD'nin dünyaya ve bölgesel sorunlara bakışı giderek ayrışmaktadır. 1990'lı yıllarda pek fark edilmeyen bu ayrışma süreci 1 Mart 2003 tarihinde tezkerenin TBMM tarafından reddiyle tamamen açığa çıkmıştır. O günden bu yana ise, iki ülke arasında Irak'ın ve Ortadoğu'nun geleceği konusundaki çatlak giderek derinleşmiş ve karşılıklı güvensizliğe dönüşmüştür. Türk halkının ABD yönetimine güveni dibe vurmuştur. Bugün en üst düzeydeki devlet yetkililerimiz açıkça ABD'yi suçlar hale gelmiştir. Bilinmesi gerek şey şudur: ABD için Türkiye'nin önemi onun küresel siyasi çıkarlarına ne kadar hizmet ettiği ile yakından ilişkilidir. Afganistan'dan Lübnan'a, Somali'den Kosova'ya kadar her alanda dünyanın farklı bölgelerinde süre giden ABD ve Türkiye'nin ahenkli ilişkileri, sıra Türkiye'nin yakın coğrafyasına geldiği zaman farklılaşmaktadır. ABD için temel hedef 21. yüzyılda ABD'nin hegemonyasını sürdürebilmek için enerji kaynaklarını kontrol altına almak ve muhtemel rakiplerini bertaraf etmektir. Ne yazık ki, Türkiye ABD'nin şer ekseni diye tanımladığı ve kendi küresel ve bölgesel çıkarları açısından tehdit olarak gördüğü İran ve Suriye'ye komşudur. Dahası, neo-con'lar nükleer bir İran'ın ortaya çıkışını engellemek için artık son yılına giren Bush dönemi bitmeden İran'ı her ne pahasına olursa olsun vurmayı amaçlamaktadırlar. Zaman giderek daralmaktadır. Ancak bu operasyon Türkiye'nin aktif desteği olmadan başarılı olamaz. Oysa Türkiye İran ve Suriye ile son yıllarda geliştirdiği ekonomik ilişkileri sayesinde bu ülkelerin dünyaya açılımlarını sağlamakta, buna karşın da onların PKK tehdidiyle mücadelede ve muhayyel bir Kürt devletinin kurulmasını önlemede aktif desteklerini almaktadır.

Özetle, PKK ile mücadele gibi ülke güvenliğini ilgilendiren temel bir ulusal çıkar hesabıyla İran ve Suriye'ye yaklaşan Türkiye, tam da bu noktadan vurularak hizaya getirilmek istenmektedir. Burada amaç Türkiye'ye, PKK'ya karşı güvenliğin İran'a yaklaşılarak değil, ancak ve ancak ABD ve İsrail ile işbirliği yapılarak sağlanabileceği mesajını vermektir. Böylece bölgesel anlamda 1990'ların ortasında kurulan ABD-İsrail-Türkiye ekseni yeniden canlandırılmak istenmektedir. Başbakan Erdoğan ve ABD Başkanı Bush Washington'da bunun müzakeresini yapacaklar. Türkiye'nin B planı ise ABD'ye rağmen Kuzey Irak'a girmektir. Bu ise bizi reel-politikte kaçınılmaz olarak İran ve Rusya eksenine yaklaştıracak; bekli de Türkiye'nin uluslararası düzlemde kendisine yeni bir yol haritası çizmesine yol açacaktır. Önümüzdeki birkaç günde diplomaside yaşanacaklar bu konuda belirleyici olacak.

* Doç. Dr. Selçuk Üniversitesi Öğretim Üyesi