Ekonomik büyüme ve eksen kayması

TUİK bugün yaptığı açıklamada, Türkiye'nin yüzde 11,7 oranında büyüdüğünü ilan etti. Burada ilginç nokta büyümenin sadece Batı ile ilişkilerine bağlı olmaması, farklı coğrafyalarla arttırdığı ticari ilişkilerine dayanmasıdır. Bu nokta şu açıdan önemlidir; bir süredir “eksen kayması” olarak ifade edilen ve daha çok hükümete eleştiri hedefi amaçlayan tartışmanın çok da anlamlı olmadığı göstermektedir. Çünkü Türkiye sadece ile Batı ile değil, farklı coğrafyalarla ve sadece siyasi değil, ekonomik ilişkilerini geliştirerek Türkiye'nin büyümesi için çalışıyor.

Bu girişten sonra eksen kayması tartışmasına bir kez daha bakmakta fayda var. Bu tartışma belli bir grup için yeni değil. Benzer tartışma, son yıllarda Türkiye'nin, başta Ortadoğu olmak üzere Arap dünyası ve Afrika ile ilişkilerini arttırması, Batı'dan uzaklaşma olarak yorumlandı. Yani, Batı'ya yakın duran bir ülkenin Batı dışı bir bölge ve ülke ile ilişkilerini geliştirmesi onu Batı dışına mı çıkarıyor? Tabi ki, böyle bir şey söz konusu değil.

Belki de bugün artık dünyayı Doğu/Batı ikileminde okumanın anlamlı olmadığı bir dönemdeyiz. Bu iki kavramdan hareketle ne olduğunu anlamak mümkün olmayabilir. Bu yüzden bu tartışmaya bu tür karşıtlıkların dışına çıkarak bakmakta fayda var. Eğer bunu başarabilirsek Türkiye'nin izlediği dış politikanın Batı/Doğu karşıtlığına sığmayacak kadar başka bir yerde durduğunu da görme şansı olabilir.

Dünya, 1989'da, iki kutuplu dünyanın sona ermesinden bu yana bir geçiş süreci yaşıyor ve bu süreç henüz bitmiş, taşlar yerli yerine oturmuş değil. Çok kaba bir değerlendirmeyle bu sürecin öyle kısa sürede biteceği de görülmüyor. Eğer bir geçiş sürecinde isek; şunu söyleyebiliriz, her ülke bu süreçte küresel hiyerarşide yükselme şansına sahiptir. Yani izleyeceği dış politika, o ülkenin yeni dünya düzeninde yükselmesine ya da düşmesine yol açabilir.

Bu geçiş sürecinde belki ABD hiyerarşinin en üstünde ama tek başına yeni bir dünya düzeni oluşturması mümkün değil. Özellikle 11 Eylül 2001'den sonra dünya farklı bölgelere ayrılmış “güç bloklarına” bölünmüş durumda. Bu bloklarda bazen bir ülke, bazen de bir ülkeler topluluğu hiyerarşinin en üstünde duruyor. AB, Rusya, Çin, Hindistan bulunduğu bloklar içinde güç merkezleri. Henüz güç merkezi bulunmayan kimi bölgeler için büyük mücadelenin verildiği gerçek. Mesela Orta Asya'da birden fazla ülke merkez olma yarışında. Mesela Ortadoğu'da, Afrika'da belirgin bir güç merkezi yok. Dünya genelindeki uluslararası ilişkiler dengesine bakıldığında başta Ortadoğu olmak üzere Afrika ve az da olsa Orta Asya'da güç mücadeleleri yaşanıyor.

Türkiye tam da bu mücadele sürecinin merkezinde. Türkiye ile İsrail arasında yaşanan gerilimin merkezinde büyük ölçüde bu mücadele var. Türkiye'nin İran'ı diplomatik çözüm masasında tutma gayretinde bu çaba var. Ve Türkiye son yıllarda uyguladığı dış politika ile bölgesinde önemli bir ağırlık merkezi olmaya başladı. ABD'nin önce Afganistan, sonra Irak'ta yaşadığı başarısızlık, onu yerel güçlerle işbirliğine itti. Türkiye bu süreçte öne çıkmıştır. Sahip olduğu İslami kimlik ve bölge ile tarihsel bağları, AB ile olan aday üyelik süreci ve demokratik siyasal sistemi Türkiye'yi ABD için bölgede vazgeçilmez kılmıştır. Türkiye'nin Afganistan'da İSAF güçlerinin iki dönem komutanlığını yapması, başta Irak olmak üzere Suriye'yle, İran'la iyi ilişkileri Türkiye'yi ABD için ihtiyaç duyduğu bir anahtar yapmıştır. Ancak bu süreç Türkiye'nin pasif değil aktif dış politikası ile mümkün olmuştur. Komşularla sıfır problem, arabuluculuk çabaları, Balkanlardan Orta Asya'ya, Rusya'dan Suriye ve Lübnan'la ilişkilerde yaşanan gelişmeler Türkiye'yi Ortadoğu'da bir merkez ülke konumuna taşımıştır.

Türkiye, komşuları ile kendisi arasında sıfır problem olması kadar, dünya sistemi ile de sıfır problemli olmayı istemektedir. Çünkü yakın çevremizde Afganistan'da, Irak'ta yaşanan savaşın Türkiye'ye maliyeti vardır. İşte Türkiye'nin İran'ı küresel sitem içinde tutma çabası bu açıdan önemlidir. Çünkü İran'a yönelik askeri bir operasyon dolaylı/doğrudan en çok zararı Türkiye'ye verebilir. Bu açıdan Türkiye'nin, Brezilya ile birlikte BM Güvenlik Konseyi'nde verdiği “hayır” oyu bir eksen kayması değil, bölgesel aktör olmanın sorumluluğu ile verilmiş bir karardır. Türkiye bu adımla yüzünü Doğu'ya dönmüyor. Dönmesi de mümkün değil. Şu açık ki, şu anda yaşananları sadece Batı/Doğu karşıtlığı içinde okumakla anlaşılmıyor. Yani Batı/Doğu karşıtlığı yaşananları anlamaya yeterli değil.

Bir noktaya daha değinmekte fayda var, Türkiye'nin bölgesinde bir aktör olarak yükselmesi kendi inisiyatifini kullanması kadar, dünyada yaşanan gelişmelerle de doğrudan bağlantılıdır. ABD'de yaşanan küresel ekonomik kriz, onun liderlik rolünü kısmen zora sokmuştur. Bunu görmek gerek. İkincisi, AB, ekonomik birlik olmanın dışında siyasal birlik olmadığı için ortak bir dış politika üretememiş ve bölgede inisiyatifi büyük ölçüde kaybetmiştir. AB bugüne kadar ve hala ekonomik bir birlikten siyasal birliğe geçememenin sancısını yaşamaktadır. Bugün ise AB'yi bölgede etkisiz kılan başka bir gelişme ise küresel ekonomik krizidir. Yaşlı bir AB'nin bu krizle uzun süre mücadele edeceği gerçektir. İşte son 4-5 yıl içindeki bütün bu olumsuzluklar AB'yi siyasal bağlamda özellikle Ortadoğu'da önemli bir aktör olmaktan uzaklaştırmıştır.

Bugün tartıştığımız eksen kayması tartışmasını belki de bu çerçeve içinde bakarak okumakta fayda vardır. Burada asıl tartışmanın “eksen” kavramında olduğu açıktır.

Evet, bu tartışma özünde şudur; kavramsal düzlemde kullandığımız bazı karşıtlıklar yani Doğu-Batı karşıtlığı yaşadıklarımızı açıklamaya yetmemektedir. O yüzden eksen kayması tartışmasının içi boştur.

Türkiye, dış politikada oluşmakta olan dünya düzeninde yükselmeye çalışıyor. Ve bunun için de aktif bir politika izliyor. Ama Türkiye dış politikada gösterdiği çabayı ne yazık ki, iç politikada gösteremiyor. Başlattığı birçok açılımın sonucunu bilmiyoruz. Özellikle artan şiddet ve terör olayları demokratik açılıma engel olmamalı ve açılım bir an önce ete kemiği büründürülmelidir.

Dış politikadaki performans neden içerde gösterilemiyor? Hükümetin bu soruyu düşünmesinde fayda var.