Cumhuriyet demokratlaşır mı

Cumhuriyetimizin 85. yılına geldik. Kuruluşundan bu yana da cumhuriyetimizi var gücümüzle koruduk, hatta bu uğurda her şeyimizi feda ettik; özgürlüğümüzü bile. Cumhuriyetimiz yaşasın, var olsun da, varsın bizler özgür olmayalım ne önemi var! Önemli olan Cumhuriyetimizin ilelebet yaşaması değil mi?

Daha da yetmedi bu uğurda darbeler yaptık, cezaevlerini işkence hanelere çevirdik, halkın iradesini yansıtan millet meclisine kilit vurduk, siyasi partileri kapattık, Başbakan ve Bakanlar idam ettik, siyasi yasaklar koyduk, kitaplar, dergiler yaktık, düşünenlere, yazanlara günlerini gösterdik, üniversitelerin kapılarını öğrencilerin yüzüne kapadık, öğrenim haklarını ellerinden aldık. Bunların hiç biri boşuna değildi, hepsi ama hepsi "Cumhuriyetimizi korumak ve kollamak, Cumhuriyet kazanımlarımıza sahip çıkmak" içindi. Bu cumhuriyet yolda bulunmamıştı ve öyle kaderine terk edilemezdi!

Görüldüğü gibi Cumhuriyet konusunda pek çok ezberimiz var ve bu ezberlerden zihnimizi kurtaramadığımız sürece de bazı önemli konuları ıskalıyoruz ne yazık ki... Iskaladıklarımız ise, yaşam kalitemizi, refahımızı, geleceğimizi doğrudan ilgilendiriyor.

Şimdi bu ezberler üzerinde duralım biraz.

Öncelikle Cumhuriyet, tek başına özgürlüğün teminatı değildir. Cumhuriyet netice olarak ülkenin başında bir kral, sultan, padişah ya da şah olmadığını gösterir. Ancak cumhuriyet sayesinde ülkenin başında bir kral olmaması, o ülkenin başında bir diktatör ya da tek parti faşizminin olmayacağı anlamına gelmez. Ve bu diktatörlerin her seçim döneminde oyların %99,5'unu alarak görevlerinin başında kalmalarını engellemez.

Nitekim çevremizde pek çok örneği de görüldüğü üzere Suriye, Irak, Azerbaycan, Çin hepsi birer cumhuriyettir, ancak buradaki özgürlükler son derece kısıtlıdır. Bununla birlikte İngiltere, Hollanda, İsveç, Belçika ise birer krallıktır, fakat az önce saydığımız cumhuriyetlere kıyasla bile olsa bu krallıklarda bireysel özgürlükler çok daha ileridedir. Hatta 100 kişiye, Suriye gibi bir cumhuriyette mi, yoksa Hollanda gibi bir krallıkta mı yaşamak istediklerini sorsak, alacağımız cevabı hepimiz tahmin edebiliriz herhalde.

Cumhuriyet tek başına laikliğin teminatı da değildir. İran ve İsrail de birer cumhuriyet olmalarına rağmen laik değildirler. Dolayısıyla, 'cumhuriyet olunca laiklik de olur' inancı kuru bir ezberden başka bir şey değildir. Laiklik ancak demokrasi ile mümkündür. Laiklik, din ve vicdan hürriyetinin teminatı ise, bu teminatı sağlayabilecek ve koruyabilecek yegane yönetim biçimi demokrasidir.

Demokrasi farklılıkların bir arada, kimsenin kimseye benzemek zorunda olmadan, en farklı olanın bile farklılığını rahatça yaşayabildiği rejim değil midir? Bu durumda demokrasi temel ilke olarak kabul edildiğinde bu, laikliğin de bireysel özgürlüklerin de teminatı olur. Demokrasilerde bireyler, kişisel inancına, yaşama tarzına ya da siyasi düşüncesine göre değil, vatandaş olarak değer görür ve devlet yönetimiyle ilişkisi de bu çerçevede kendini gösterir. Vatandaş devlete, devlet de vatandaşa karşı hak ve yükümlülüklerini bilir ve bu çerçevede hareket eder. Demokrasilerde devletin mutlak doğruları ve o mutlak doğrulara kayıtsız şartsız uymak zorunda olan 'makbul vatandaş' profili yoktur. Demokrasilerde tek tiplilik değil farklılıklar makbuldür ve her farklılık bir tehdit değil, bir zenginlik olarak kabul edilir.

İnsanların Suriye, Irak, Çin gibi cumhuriyetler yerine Hollanda, İsveç, Belçika gibi 'krallıkları' tercih etmelerine neden olan da, bilmiyorum acaba hiç dikkat ettik mi, sakın demokrasi olmasın? Öyle ya, insanlar demokratik bir ortamda yaşadıktan sonra, hak ve özgürlükleri anayasal teminat altında olduktan sonra ülkenin başında kral olmuş ya da Cumhurbaşkanı olmuş ne fark eder?

Demokrasi olmadan bireysel özgürlükler de olmaz, laiklik de... Nitekim Suriye de laiktir, Çin de, hatta Saddam'ın Irak'ı da laikti, Saddam sonrası Irak da laiktir... Ancak demokrasiyi anayasal teminat altına almış ülke halkları kadar özgür değillerdir.

Bu durumda geldiğimiz noktaya göre, Cumhuriyet demokrasiyi de, laikliği de garanti etmez, fakat demokrasi cumhuriyeti de, laikliği de koruyacak bir yönetim biçimidir. Biz cumhuriyete dikkatleri çekerek demokrasiyi ıskaladığımızda, bireysel özgürlükler de, laiklik de, hukukun üstünlüğü de birer hayal olmaktan öteye geçemeyecektir.

Adı ne olursa olsun her yönetim biçimi, halkının özgürlüğünü, zenginliğini, refahını, yaşama hakkını güvence altına almalıdır. Hele de adı cumhuriyet olan ve halkın kendi kendini yönetme iddiasıyla yola çıkmış bir yönetim biçiminde bu konuda daha hassas olunmalıdır.

Aksi halde, 'Cumhuriyetin ilk demokratı' unvanını haketmiş Hüseyin Avni Ulaş'ın dediği gibi; "Millete İstinad Etmeyen Cumhuriyet İğfalkarlıktır." demekten kendimizi alamayız.

*Araştırmacı-Yazar