Demokratik açılım ve meleler

Doğu ve Güneydoğu illerinde yaşayan vatandaşların din eğitimi ve hizmetlerinin bölgedeki toplumsal hayat şartlarına uygun sağlanması açısından bir defaya mahsus düzenlenen 'mele açılımı' nihayet hayata geçirildi. Bu vesileyle Diyanet İşleri Başkanlığı, imam ve Kur'an öğreticisi olarak görev yapacak bin kişiyi mele olarak atadı. Türkiye tarihinde bir ilk olan ve Türkiye'nin sıkıntılı dönemler geçirdiği günümüzde bu adımın atılması, bölge halkı ve hükümet arasındaki ilişkilerin yolunda gitmesine büyük bir katkı sağlayacağı açıktır. Peki neden?

Birçok defa söylendi lakin yaşadığımız geçiş dönemi vesilesiyle tekrar edilmesinde büyük fayda olan bir bölge gerçeğini dile getirmek gerekiyor; Doğu ve Güneydoğu bölgeleri özellikle dini kisve altında açıklanabilecek ve eğer sosyolojik bir çözümleme yapılacaksa başlangıç konusu olarak 'dinin' seçilebileceği sosyo-politik özelliğe sahiptir. Bölgenin geçmişine bakıldığı takdirde, özellikle Medrese, Mele, Şeyh, Seyida gibi dini literatür içerisinde yer alan kavramların önemli bir güce sahip olduğunu görebiliriz. Osmanlı İmparatorluğu döneminden beri bu gücü elinde bulunduran bu kişiler, Aşiret beyleri ve Ağaların, Erken Cumhuriyetin ilk yıllarında kaybettikleri hakimiyetin yerini doldurmaya çalışmışlar fakat yine Cumhuriyet sonrası yaşanan olumsuz gelişmeler sonucunda önemli kayıplar vermişlerdir. Bölge içinden yetişen bu dini liderler (Şeyhler, Seyidalar) bölge halkının derdini anlama ve anlatma babında önemli mesafeler almışlardır ki, bu âlimlerin başında Bediüzzaman Said Nuri gelmektedir. Aynı durum bizim toplumumuz için de mevcudiyetini korumaktadır, o açıdan Türkiye içerisinde yaşayan bir toplumu analiz ederken de temel dinamikleri göz önünde bulundurmalıyız. Önemli husus ise şu olmalıdır, bir toplum analiz edildiği takdirde önemsenecek dinamiklerin o topluma entegre edilmiş değil, kökeninden gelen bir niteliğe sahip olmasıdır. Çünkü ancak böylesine seçilmiş başlıklar, bize, o toplum ile alakalı sağlıklı bilgiyi verebilecektir.

Osmanlı devletinin parçalanmaya ve milliyetçilik ideolojisinin etkisiyle farklı etnik kimliklerin bağımsızlıklarını ilân etmeye ve aynı zamanda Anadolu'nun işgal edilmeye başlandığı bir ortamda ülkeyi kurtarmanın peşine düşenlerin gördükleri manzara şuydu: Anadolu'da halk, dini istismar ederek onu tabu haline getiren yobazların, gericilerin ve safsataların elinde oyuncak olmuş, tarikat ve cemaatler, sosyal yaşamın günlük ilişkilerini dini kurallara göre düzenlemeye kalkışmış, dini kurumlar, yerel ve dinî otoritelerin keyfi yönetimlerine bırakılmış, kültürel gerilik had safhaya ulaşmış, ilerleme ve gelişme yönünde hiçbir belirti görülmemişti. Oysa bu karanlık tablo içinde işgal güçlerini yenerek yeni bir devlet kurmanın hayalini/hesabını yapanlar -asker ve sivil bürokrasi-, eğitimlerini Avrupa'da almış, yükselen yeni değerlere -cumhuriyetçilik, milliyetçilik, özgürlük, rasyonalizm, pozitivizm vb.- tanıklık etmiş, teknik ve teknolojik ilerlemeyi görmüş, ekonomik ve politik gelişmenin toplumsal kalkınmanın önkoşulu olduğuna ve ülkenin, ancak modernleşmek ve sanayileşmek suretiyle muasır medeniyet seviyesine yükselebileceğine inanmış kişilerdi. Ülkenin; sosyal, siyasal, ekonomik ve kültürel açıdan Avrupa toplumları seviyesine yükselebilmesi için Batılılaşmayı gerekli gören bu kadro hareketi, işe, Türkiye toplumunu geriye götüren ve değişim karşısında direnç gösteren siyasal İslâmı ehlileştirmeyle başlamıştır. Ayrıca devlet, dini, kendi haline bırakarak, ona özerklik tanırsa, yani laiklik ilkesini gereği gibi uygularsa, ilerde bunu istismar edecek ve rejimi değiştirilebilecek fundamentalist akımların ortaya çıkabileceğine de inanmıştır. Devlet, dini bütünüyle halka bırakmadığı gibi onun kendi içinde özerk bir yapı kazanmasına da izin vermemiş ve bunun yerine laikliği dinselleştirmeye çalışmıştır ve laiklik, toplumsal düzlemde bir özgürleşme hareketinin değil, devletin kendisini dinden ve dolaylı olarak toplumdan özgürleştirme çabasının taşıyıcısı olmuştur. Yani din artık toplumsal, siyasal, ekonomik, eğitsel, sanatsal kurum ve kuralları belirleyecek bir konumda olmasın, bu alanları daha çok bilimsel verilerin ve demokratik sürecin getirdiği karşılıklı anlayış ve uzlaşma ile çözülsün istenmiştir.

Yukarıda izah edilmeye çalışılan muhtevanın beraberinde devletin Doğu ve Güneydoğu için attığı 'Mele' adımını siyaset sosyolojisi gözüyle değerlendirebiliriz. Bu perspektiften baktığımız zaman öncelikle kısa bir tarih turu yapmak faydalı olacaktır, aklımıza hemen BDP'nin sivil Cumaları gelmelidir. Bölge içerisinde görüştüğüm bazı Seyda ve Meleler, devletin bölge için tayin edeceği din adamlarının bölgenin hassasiyetini bilmesi gerektiği konusunda hem fikirler; özellikle vurguladıkları konu ise bölge imamlarının Şafi mezhebine tabi olmalarını istemeleri, çünkü bölge de Kürtler arasında Şafilik oldukça yaygın bir mezhebi temsil etmektedir. Kürt âlimlerinin çoğu da Şafi mezhebine tabidir. Said Nursi de Şafi mezhebine tabi olan âlimlerden biridir ve bölgenin sorunları analiz etmekte oldukça başarılı olmuştur. Bunun temel sebebi Said Nursi'nin bölgenin kendi dinamikleri içinde yetişmiş bir birey ve âlim olmasıdır. Devletin de son aldığı Mele kararırın arkasında bu nitelik önemli bir etkiye sahip olabilir.

BDP'nin belli bir zaman önce gerçekleştirdiği ve hala devam ettirdiği Sivil Cumalar da aslında bir tepki mahiyetinde doğmuştur. BDP'ye göre devletin göndereceği imamların Hanefi mezhebine tabii olması, Kürtlerin yoğunlukta yaşadığı bölgede bazı konuların doğru anlaşılmasına vesile olmayabilir, çünkü Kürt halkı kendisinden olana karşı daha açık bir tavır sergileyebilmektedir. BDP'nin Hanefi imamlar karşısında başlattıkları bu eylemsek tavır, 'kendi imamımız, kendi mezhebimiz' söylemleriyle hayat bulmuştur, 'irademe dokunma' sözünün bir yansıması da aslında budur. Çünkü böylesine bir tavır sergilendiği zaman din ve siyaset iç içe girebilmektedir. İkisinin bir bütün olarak algılandığı bu topraklarda Hanefi mezhebine ait imamların bir tepki görmemesi içten bile değildir. Aslında bu durum mezhepsel bir çatışma olması anlamına gelmez, temel kavga Hanefi mezhebinin Osmanlı İmparatorluğu'ndan beri merkezi ve devleti temsil eden bir statüye sahip olmasıdır. Halbuki İmam-ı Azam kendi yaşadığı dönemde devletin söyleminden uzak kalabilmek için ömrünü hapislerde geçiren bir âlimdir. Fakat hem Osmanlı döneminde hem de Erken Cumhuriyet yıllarında Hanefilik mezhebinin merkezi, Şafiilik mezhebinin taşrayı (çevreyi) temsil ediyor görünmesi, bu iki mezhep arasına Türk-Kürt farklılığını istemeden dahil etmiştir.

Kabul etsek de etmesek de bazı Kürtlerin gözünde Hanefilik devlet eliyle korunduğu için Laik bir nitelik taşımaktayken, Şafiilik devletten itibar görmediği için özünü koruyabilmiştir.

Bu yüzden devletin bölgeye göndereceği imamların Hanefi olması demek, aynı zamanda Laikliğe de yakın olması demektir. Laikliğe yakın olması demek de üç mana taşımaktadır, ilki bunun bir devlet projesi olduğu yaklaşımıdır ve asimilasyon politikasına gönderme yapmasıdır. Çünkü ülkenin laik yapısı, dindarlardan çok seküler karaktere sahip tarafların merkeze yaklaşmalarını kolaylaştırmış ve bu yapılar çoğunluğu Müslüman olan kesimler üzerine, bürokrasiyi, hukukun gücü, sindirme sopası olarak kullanmışlardır, bazı komploları böyle okumak gerekir. İkincisi laikliğin özellikle çoğu dindar Kürt arasında dinsizlik olarak bilindiği için aşırı anlamda olumsuz bir refleks mevcuttur ve üçüncüsü de Hanefiliğin bu niteliklere sahip olduğu için Türk kimliğiyle eşdeğer tutulmasıdır. Devletin bölge içerisinden seçtiği Meleler, işte bu açılardan önem arzetmektedir. Devletin attığı bu adım, BDP'nin 'bizim imamımız, bizim inancımız' söylemine nasıl bir etkide bulunur bilinmez ama en azından bizden olan ve olmayan ayrımına son verebilecek bir ferahlık getirebilecektir.

Bizim coğrafyamızda iki önemli aktör vardır, bunların biri siyaset diğeri ise dindir. Belirli dönemlerde din belirli dönemlerde ise siyaset bir adım önde gitmiş, hatta bazen birbirlerine karşı gelmişlerdir lakin iki bu iki aktör birbirlerinden hiçbir zaman da ayrılamamışlardır. Din fenomeni, rejimin temellerine karşı bir tehdit unsuru olarak kullanılabileceği düşünüldüğü zaman, devlet seçkinleri bu gerçekten hareketle rejimi muhafaza edecek siyasî ve hukukî durumları oluşturmaktan da geri durmamışlardır. Siyaset dine müdahil olduğu zaman ise din, kendi bütünlüğünü koruma çabasına girmiştir. Şimdiki dönem ise siyasetin de dinin de birlikte hareket ettikleri bir aşamadır. Vurgulanacak nokta ise başlangıç aşaması olan bu gelişmenin ülkemizin sorunlu konularda attığı adımlar dönemine denk geliyor olmasıdır, bu durum da hem dindar hem de dindar olmayan entelektüeller tarafından güzel bir tesadüf olarak değil sosyolojik bir gelişme olarak algılanmalı ve tartışılmalıdır.