Hayatımız yarışma oldu

70 milyar iyi para ama bu parayla ev alabilecek miyim bilmiyorum?", "Ben, Seda Abla (ya da İbrahim Bey) çok acı çektim bu hayatta. Tatmadığım acı kalmadı inanın." Bu cümlelerden ilki, "Var mısın Yok musun?", ikinci ise, "Hayalin İçin Söyle" isimli, son zamanlarda bir hayli revaçta olan ve pirim yapan iki programdan, neredeyse her defasında duymaya alıştığımız iki tanıdık replik. Bu yarışmalarda, son 20 yılda hayatımız da olan ve bu bağlamda da, her ne kadar bir süreklilik olsa da, daha önce yapılan benzeri yapıtlarla aralarında bulanan derin farklar, içinde bulunduğumuz zihni durumun anlaşılması noktasında ufuk açıcı bir yerde duruyorlar.

Şöyle geriye dönüp geçmişe baktığımızda, bu ülkede yarışma denen olgunun, ilk defa şimdi ortaya çıkmadığı hepimizin malumu olduğu bir gerçek. Geçmişte de Bir Kelime Bir İşlem'den Çarkıfelek'e; Banko'dan bugünkü gibi birer birer kutularımızın açıldığı Tele Kutu'ya kadar birçok yarışma yayınlanmaktaydı televizyonda. Bununla birlikte geçmişteki bu yapımlarla şimdiki versiyonları arasında çok önemli bir fark var: Geçmişte, bir yarışma, hayatın asıl önemini oluşturmayan, geçici, arizi, biraz hayali, biraz eğlenceli olan ama hiçbir zaman gerçek hayata değemeyecek bir anlama sahipti. Yarışmacı olan herkes, gerçekte o an, oranın dışında gerçek bir hayatın var olduğunun bilincindeydi. Yarışmacılar, asıl yarışmanın bu olmadığını iyi biliyorlardı aslında. İşte, "Var mısın Yok musun?" gibi şimdiki üretimlerde, ortadan kalkan tam da bu algı aslında.

Hayatın kıyısında duran, daha önceki ben-zerlerinde olduğu gibi hayatı sadece bir anlığını kesen ama onu nihai nokta da sekteye uğratmayan değil, tam tersine hayatın ta kendisi olan, asıl hayatın sahte olduğunu kendi gerçek varlığıyla dayatan ve en önemlisi de bir eğlence olmaktan çıkan bir anlama sahipler artık bu yarışmalar. Eskiden bir yarışma, en iyimser tabirle ev almak gibi çok önemli bir eyleme olsa olsa bir katkıda bulunabilecek bir yerde dururken, şimdiler de bir evi sadece başlı başına taşıyan bir var oluşa sahip bu yapımlar. Nurdan Gürbilek'in belirttiği gibi; "Emek.. kavramı gözden düşmekle kalmadı, tümüyle bir yananlamdan, bir çağrışımdan, bir ideolojik yükten ibaret kaldı ... Kısa bir süre içinde yokluğu, yoksulluğu dile getiren kavramlar bir zamanlar hatırlattıkları durumlardan tümüyle farklı anlamlar kazanabildi." Dolayısıyla, insanlar bir yandan hem eskiden olduğundan daha fazla para kazanmaya başlamakta bu yarışmalarda; fakat ilginç bir şekilde bu kazandıkları para, bir ev bile almalarına yetmeyecek bir orana gerilemekteydi artık. Eskiden, kazandıkları ne olursa olsun, hayatımızda olan emek kavramı bu yarışmalardan yarışmacalara gelenin bir hediye olmasını ifade ederken, şimdilerde hediye olan 70 milyar ya da bir ev alabilecek para değil emek üretimiyle kazınılan paraya dönüşmektedir git gide. Hediye, asıl olduğu oranda emek, hediyenin yerine geçmektedir bir bakıma. Buna paralel bir şekilde, verilen miktarın meta-değeri ise hızlı bir şekilde gerilemektedir. Bu paraların meta-değeri, tıpkı bir porno filminde teşhir edilen metanın değerinin teşhir edildiği oranda azalmasına benzer bir şekilde, varsayılan değeriyle ters orantılı olarak düşmektedir. O kadar ki, bu yarışmalarda telaffuz edilen miktarlar, insanların pratik hayatta emekleriyle belki de hiçbir zaman kazanamayacakları bir tutara tekabül etmesine rağmen, kazanılacak miktarın arttığı her durumda, ifade ettikleri asıl değerden uzaklaşmaktadır. Buysa sadece insanların ne kadar açgözlü, doymak bilmez bir arzuya sahip olmalarının çok daha ötesinde, arzu dediğimiz kavramın nasıl kurulduğunu, belirlendiğini, yönlendirildiğini hatırladığımız oranda, bir yandan emeksiz bir kazancın nasıl sözde bir değer artışına "maruz kaldığını", bir yandan da, insanların gerçeklikle girdikleri yahut giremedikleri paradoksal ilişkiyi gözler önüne sermektedir.

Eğer bu ilk yarışma bir anlamda gerçek, elle tutulur bir metayla (yani parayla) ilgiliyse, bütün hikaye somut bir nesnenin etrafında dönüyorsa, andığım ikinci yarışma ise, tam tersine, çok daha görsel, daha az dokunabilir, daha az somut bir anlama göndermede bulunmaktadır. İkinci yarışmada dolaşımı sokulan şey, şöhret yani tanınır olmaktır. Burada insanlar, sadece alacakları paraya değil bundan daha fazla elde edecekleri görsel değere sahip olmaktadırlar. Ve denebilir ki, katılımcılar bu yarışmalardan; çok daha karmaşık ve dolayımlı, paraya doğrudan dönüştürülemeyen bir şey elde ederler ya da elde etmeye çalışırlar yahut zorlanırlar. Buna paralel bir şekilde, Biri Bizi Gözetliyor ile başlayan yapıtlar demetinin son halkası olan bu yarışma, aslında elde etmekten ziyade vermeyi anlatan bir anlama sahiptir. Ya da şöyle söylemek daha doğru olacak: Bu tip yarışma(lar)da, geçmişteki örnekleri ile birlikte düşündüğümüzde, bir şeyi elde etme, yani bir üne sahip olma acının tedavüle sokulmasıyla olmaktadır. Bu yarışmalar da görselleştirilen şey, bir insan tekinin en mahrem anının bir simgesi ve göstergesi olan acıyı hem satın almakta hem de onu tedavüle sokarak tekrar tekrar üretmektedir. Eğer ilk yarışma da, geçmiştekinden farklı olarak ıskalanan gerçek hayat ve bunun bu yarışmalar bağlamında yegane taşıyıcısı olan emek ise, burada da metalaştırılan ve içi boşaltılan şey bir insan tekinin en saf haliyle acısı yani duygularıdır. Bu yarışmalarda bu sefer pornografik bir ürün olarak kullanılan işte bu özhaysiyettir bir anlamda.

Öte yandan, bu ikinci tarz yarışmalar, az önce söylediğim gibi, bir anlamda daha dolayımlı bir temsil (sunma) ilişkisi olmasına paralel bir şekilde, insanların bu temsil yahut teşhir ilişkisinden devşirecekleri kazanç da çok daha belirsiz ya da zor bir hal almaktadır.

Hatırlayacak olursak, yayınlandığı sırada hepimizin "popstarı" olan Bayhan şimdi-lerde ismini hiç anımsamadığımız eski bir "kayıpstar" sadece. Dolayısıyla da bu yarışma biçimi, daha görsel olduğu oranda sizden sadece emeğinizi değil kendi özhaysiyetinizi istemekte ama buna rağmen de bir önceki versiyonda olduğu gibi size somut bir üründe de vermemektedir. Başka bir ifadeyle söyleyecek olursak, bu ikinci versiyonunun çok daha ince örülmüş bir stratejisi bulunmaktadır bir bakıma. Bu yarışmlar size şöhret gibi uçucu, ne olduğu anlaşılmayan bir "şey" verdiği oranda sizden daha fazlasını istemektedir. Görselliğin maliyeti çok daha yüksektir.

Dolayısıyla bir yandan, insanın bir anlamda politik ufkunu yok eden bir emeksizleştirme; bir yanda da insan teki için kendi özvarlığını yok edecek bir anlamda "haysiyetsizleştirme"nin olduğu ikili bir durum vardır bu yarışmalarda. 80'lerin sonlarında ve bütün 90'lı yıllar boyunca sadece tadımlık bir anlam tekabül eden, bir rehabilete etme, sıradan hayatlara heyecan ve tat getirme işlevi olan yarışmalar artık, bütün hayatı işgal eden, rehabilete etmekten öte bizzat kendi varlığıyla bütün varoluşu kuran bir anlama sahiplerdir. Foucault'nun devlet için söylediklerini bozarak söyleyecek olursak "Ben yarışmların her yere [bütün hayata] sızdığını söylemiyorum. Tam tersine, artık her yer ve her şey bir yarışma gibi." Ne demeli, benim milletim işin bilir.

* Araştırmacı-Yazar