JİTEM'i yargılayacak mahkeme bulamadık

SYK kararnamesinde Güneydoğu'da görev yapan bazı savcılar da görevden alınmak isteniyordu. Ne düşünüyorsunuz?

Dün itibariyle kararname çıkmış durumda ve basında çıkanların ve konuşulanların aksine görevden alınacak veya yerleri değiştirilecek hakim ve savcıların görevleriyle ilgili bir değişim yapılmadığını biliyoruz. Ancak burada sorun bu noktadan sonra görevden alınmaları ve yer değiştirilmeleri değil; yaptıkları soruşturma ve yargısal işlemler nedeniyle hakim ve savcıların yeniden görevden alınma yer değiştirme tasarruflarıyla karşı karşıya kalma riskleridir. Gerçi bugün itibariyle 'Şemdinli Savcısının' akıbeti uğramamışlardır ama aradan geçen 3 yıl sonra bile böyle bir akıbete uğrama risklerinin varlığı yargının bağımsızlığı, tarafsızlığı bakımından çok ciddi bir sorundur. Daha ciddi olan ise yargının anayasal kurumu olan HSYK'nın yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı hukuk devleti bakımından ciddi bir kriz neden olmasıdır. Bu durum adalete olan zayıf inancı daha da zayıflatmış geçmişteki haklı kuşkuların gerçekliğini bir kez daha ortaya çıkarmıştır. Türkiye bu krizden ancak ikirciksiz ve eksiksiz demokrasi projesini hayata geçirmekle çıkabilir.

Birkaç haftadır özellikle 1990'lı yıllrda yaşanan faili meçhullerle ilgili dosyalara yeniden açılıyor. Geç kalınmış girişimler değil mi?

Tabiî ki geç kalınmış bir yargısal faaliyet. Bütün bölgede, Cizre'de, Silopi'de bir “şehir efsanesi” gibi 7'den 70'e yer yaştan insanın bildiği, konuştuğu bir olguya 10-15-20 yıl sonra müdahale tabiî ki geç kalınmış bir girişimdir. 15 yıl önce Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Cizre'de yaptığı yargısal faaliyeti eğer savcılar yapmış olsaydı, belki bu gün bu kuyuları ve kemiklerin DNA testini konuşmuyor olurduk. Daha yakın bir zamanda 2001 yılında, Silopi'de kayıp edilenler konusunda, ikinci gününde bizzat ulaştığımız, talepte bulunduğumuz Silopi ve Şırnak Savcıları hemen yanı başlarındaki merkezlere gidebilme yetkilerini kullansalardı bugün daha farklı bir yargısal süreç olabilirdi. Ergenekon süreci ile, âdete baroların, insan hakları örgüt - kurumlarının ve kamuoyunun baskısı ile böyle bir yargısal girişimin başlamış olması adalet arayışı adını düşündürücü ve sorgulanması gereken bir süreç.

Muvazzaf Albay Cemal Temizöz tutuklandı ve Eylül ayında yargılanacak. Bölgede görev yamış olan Hanifi Avcı sürmekte olan bir JİTEM davasında ifade verdi ve Ergenekon sanığı Arif Doğan yine bir JİTEM davasında yazılı ifade verdi. Bu soruşturmaların başarısı neye bağlı?

Tabiî ki bu sürecin daha anlamalı hale gelmesi bu soruşturmaların derinleştirilmesine, bütün kayıp ve faili meçhul vakalara yaygınlaştırılmasına bağlıdır. Bu konuda bölgedeki savcı ve hakimler eskiye göre daha cesaretli. Bu soruşturmaların sonu kadar gitmesi toplumun da sürece sahip çıkmasına bağlıdır.

Doğu ve Güneydoğu'da Kürt sorunu bağlamında önemli hak ihlalleri yaşandı. Devletin bu durum karşısında sistemli bir tavır içinde olduğunu düşünüyor musunuz?

Devletin kurumları, bu hak ihlalleri karşısında değişik tavırlar sergilediler. Yasama organı, farklı tarihlerde araştırma komisyonları kurdu. Bu komisyonlar, raporlarında önemli tespitlere ve çözüm için alınması gereken tedbirler konusunda değerli önerilere yer verdi. Yürütme organı olan hükümetler, ihlallerin önlenmesi için gerekli tedbirleri almak yerine, bu hak ihlallerini gerçekleştiren kurum ve kişilere genellikle sahip çıktılar; böylece, ihlallerin bir politika olarak uygulanmasının sorumluluğunu paylaştılar. Yargı kurumları da, bu dönemde otopsi yapmak, yetkisizlik, görevsizlik, takipsizlik ve zamanaşımı nedeni ile açılan davaları ortadan kaldırmak gibi kararları vermekle yetindiler. Bu nedenle, Olağanüstü Hal Bölgesi'nden sınırlı sayıda yapılabilen başvurularda Türkiye, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi önünde ağır ihlal kararları ile karşı karşıya kaldı.

Yargı o dönemde göstermediği iradeyi şimdi gösteriyor...

Olağanüstü Hal Bölgesi'nde görev yapan savcı ve hâkimler, yanı başlarında gerçekleşen bu vahim suçlarla ilgili etkin soruşturmalar yürütmemişler/yürütememişlerdir. Artık devir değişti. Ergenekon gibi bir dava sürüyor. Bu birçok hakimi cesaretlendirmiş olabilir.

Yargılama yeri bulamadığınz davalara örnek verseniz…

Mesela İdil Cumhuriyet Başsavcılığı'nca bir kısım subay, astsubay ve kamu görevlileri aleyhine, suç işlemek amacıyla silahlı çete oluşturmak, birden fazla kimseyi taammüden öldürmek suçlamasıyla yürütülen soruşturma dosyasında tam 10 yıl sonra verilen görevsizlik kararında devlet içerisinde yer alan oluşum için “kapsamı ve işledikleri suçlar tüm ülke geneline yayılan ve kamu görevlileri, itirafçılar ve koruculardan oluşan bir çetenin soruşturma konusu suçu işlediği bu çetenin önceleri terörle/teröristlerle mücadele amacı ile kurulduğu, teröre destek veren şahısların yasal yöntemler kullanılmadan cezalandırılmasını yöntem olarak benimsedikleri, daha sonraları başka saiklerle adam öldürme/kaçırma, çek senet tahsilâtı, bombalama, tehdit v.s. gibi suçları işledikleri iddialarının olduğu…” görüşlerine yer vermiştir. Bu davada Asker sanıklarla ilgili olarak verilen görevsizlik kararından sonra, soruşturma evrakı, soruşturma iznini vermeye yetkili makam olan Genelkurmay Başkanlığı'na gitmiştir. On yıl önce, görevsizlik kararında adları yer alan bu sanıkların bir kısmı bu gün JİTEM davasında sanık olmasalar da, bugün Ergerekon davasında tutuklu veya şüpheli oldular.

Şunu mu söylüyorsunuz o dönemde açılan davaları yargılayacak mahkeme bulunamadınız...

Evet. Yine Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı'nca bir kısım subay, astsubay ve kamu görevlileri aleyhine suç işlemek için teşekkül oluşturmak, bir suçu söyletmek için işkence yapmak ve taammüden öldürmek suçlamasıyla yürütülen soruşturma dosyasında tam 13 yıl sonra iddianame hazırlandı. Bu kovuşturma dosyası, Diyarbakır 2. Ağır Ceza Mahkemesi'nin görevsizlik kararı ile sanıkların asker olmaları nedeniyle 7. Kolordu Askeri Mahkemesi'ne gönderilmiş, 7. Kolordu Askeri Mahkemesi görevde olan asker şahıslarla ilgili dosyayı başka bir esasa kaydettikten sonra görevsizlik kararı vererek yargı yerinin tayin edilmesi bakımından dava dosyasını uyuşmazlık mahkemesine göndermiştir. Uyuşmazlık Mahkemesi ise asker kişi olan sanıklara yüklenen “cürüm işlemek için teşekkül oluşturmak, bir suçu söyletmek için işkence yapmak, taammüden adam öldürmek” suçlarının askeri suç olmaması, askeri suça bağlı bulunmaması ve askeri mahkemede yargılanmayı gerektiren ilginin kesilmiş olması nedeniyle, açılan kamu davasının adli yargı yerinde görülmesinin gerektiğine karar vermiştir. Bu kovuşturma dosyası, görevli yargı yerinin tayini amacıyla Yargıtay 5. Ceza Dairesi'ne gönderilmiştir. İddianamedeki hazırlık numarasındaki tarihe göre bu dava dosyasında aradan geçen 17 yıla karşın görevli yargı yeri henüz saptanmış değildir. Bunun gibi birkaç dosya daha var.

İçinde JİTEM'in olduğu bazı davalar var. Bunların tarihlerine baktığımızda 15-17 yıldan bahsediyoruz. Hâlâ bakacak mahkeme bulunmayan davalar var. Neden?

Ergenekon soruşturması, bu soruşturmanın eksikliklerine rağmen kararlı bir biçimde yürütülmesi bugüne kadar soruşturmalardan bağışık tutulan ve adeta kendilerini dokunulmaz hisseden sorumluları bir vesile ile şüpheli, sanık, tanık olarak yargı karşısına çıkarmıştır. Halen de bu sorumluların bir savcı karşısında hesaplayamadıkları sorulara ve sorguya tabi olmalarının sıkıntısını yaşamaktadırlar. Bu nedenle, bu sorunlara ve dokunulmazlıklarına halel gelmemesi bakımından ve birazda psikolojik nedenlerle yazılı bir biçimde ifade vermeye çalıştıklarını tahmin ediyorum. Ancak bu dosyalarla ilgili nihayet sormut gelişmeler oluyor. Hanifi Avcı'nın ifade evrmesi, Ergenekon sanığı Arif Doğan'ın ifade vermesi önemli gelişmlerdir.

Bu aşamada yasama ve yargı organı ne yapmalı?

İki önemli düzenlemeye ihtiyaç olduğu dikkate alınarak; görevi; hakikatleri araştırmak, ortaya çıkarmak, adaleti sağlamak için önerilerde bulunmak ile sınırlı olan ve oluşumunda sadece yasama organı içinden değil aynı zamanda yasama organı dışından uzmanların katılımının sağlandığı komisyonların kurulması için yeni düzenlemeler yapılmalıdır. Ayrıca, insanlığa karşı suç olarak kabul edilen faili meçhul cinayetler, kayıplar, toplu infazlar vb. suçlar bakımından soruşturma ve kovuşturma için mevzuatımızda öngörülen zamanaşımı süreleri yürürlükten kaldırılmalıdır.