Kürt sorununa çözüm raporları ve gerçekler

Kürt sorunu söz konusu olduğunda çok ve çeşitli parametre ile karşılaşırız. Bu konuda bir takım sabit unsurlar olduğu gibi değişken unsurlar da var. Sabit unsurlar: Kürtlerin ayrımcılığa uğradıklarını hissetmeleri, kimlik haklarının yeterince yerine getirilmediği düşüncesi, Kürtlerin yaşadığı bölgelerdeki ekonomik ve kurumsal gerilik. Bunun yanında, Türklerin son 100-150 yıldır sürekli küçülmüş bir imparatorluğun mirasçısı siyasi kültüre sahip olmaları, Türkiye topraklarını son sığınak gibi hissetmeleri ve çok kuvvetli bir bölünme paranoyasına sahip olmaları. O halde burada önemli olan, bu sorunun varlığını bilmek ve bu varlığı kabul etmek ve sorunu her iki halk açısından da yönetilebilir ve çözülebilir sınırlar içine çekebilmektir.

Bazı büyük sorunlar vardır, ancak zamanla çözülebilir. Kürt sorunu da böyle bir sorundur. Amaç, çözümü fazla geciktirmeden, fazla acıya ve kayba yol açmadan çözme iradesini ortaya çıkarmak, bu mahareti göstermek olmalıdır. Geçmişte böyle denemeler olmuş ama bunların arkası gelmemiştir.

Cumhuriyet dönemi ilk ciddi çıkışı, 1991 yılında iktidar olduktan sonra Başbakan Demirel tarafından Diyarbakır meydanında koalisyon ortağı başbakan yardımcısı Erdal İnönü tarafından “Kürt realitesini tanıyoruz” şeklinde dile getirildi ama daha sonra ne bu sözün gereği ne de arkası getirildi. Sonra benzer atraksiyonlar 1995 yılında Başbakan Tansu Çiller ve 1998 yılında Mesut Yılmaz tarafından da dillendirildi ama onlar da bu sözleri söyledikten sonra bu konuda her ne hikmetse bir daha ağızlarını açmadılar.

Başbakan Tayyib Erdoğan, 12 Ağustos 2005'te Diyarbakır'da şöyle konuşmuştu: “..illa ad koyalım diyorsanız Kürt sorunu bu milletin bir parçasının değil, hepsinin sorunudur. Benim de sorunumdur. Türk olsun, Kürt olsun, Çerkez olsun, Abhaza olsun, Laz olsun, bütün Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının ortak sorunudur. Kürt sorunu ne olacak diyenlere diyorum ki bu ülkenin başbakanı olarak o sorun herkesten önce benim sorunumdur. Biz büyük bir devletiz ve millet olarak bu ülkeyi kuranların bize miras bıraktığı temel prensipler ve cumhuriyet ilkesi, anayasal düzen dâhilinde her sorunu, daha çok demokrasi, daha çok vatandaşlık hukuku, daha çok refahla çözeceğiz. Bu anlayışla çözüyoruz ve çözeceğiz de.” İşte bu yeni dönemin çözüm raporu sayılan bu laflar halkta büyük heyecan ve beklenti yarattı ve bu sözlerin ardı dört yıl sonra Kürt Açılımı/Demokratik Açılım olarak geldi. Zaten önemli olan da bu sözleri samimiyetle söylemek, söyledikten sonra altını doldurmaktı, şimdi açılım politikalarından bu bekleniyor.

Ancak bilindiği üzere bu sorun bu gün ortaya çıkmış değil, sorunun bir arka palanı var. Tarihsel gerçek bu bağlamda doğru kavranmazsa doğru bir gelecek yaratılamaz. Soruna Cumhuriyet dönemi boyunca çok ve çeşitli yaklaşımlar sergilenmiş ve raporlar hazırlanmış olduğunu görüyoruz. Kimi, özellikle ilk olanlar red, inkâr, göçertme, mecburi iskan ve asimilasyonu çözüm olarak önerirken; kimi de son yıllardakilerde olduğu gibi demokratikleşme, bir takım hakların tanınmasını öneriyor. Birincilerin önerileri zaman zaman hayata geçirildi, şiddetle uygulandı ama ikinciler henüz tam olarak uygulanmadı. Bu konuda bir ürkeklik var: Bir kesim bu hakları tanısak acaba üniter devlet yapısı zedelenir mi diye kaygı duyarken diğer bir bölümü buna hiç gerek yok mevcut statüko daha da kahir bir biçimde devam etsin istiyor. O yüzden burada artık marifet raporda değil onu uygulayacak olan anlayışa kalmış durumda. 1930'lardan 1990'lara Türkiye'de Kürt sorunu iki zaman diliminde tartışıldı denebilir:

Bu dönemlerin ilki 1925-1940 arasındaki yılları kapsıyor. Devletin arşivleri o tarihlerde yazılmış Kürt raporlarıyla dolu: Ziya Gökalp'in "Kürt aşiretleri hakkındaki tetkikler" araştırması, Mülkiye Müfettişi Hamdi Bey'in İçişleri Bakanlığı'na sunduğu raporu, Diyarbakır Valisi Cemal Bardakçı'nın raporu, Umumi Müfettiş İbrahim Tali Öngören'in raporu, Korgeneral Ömer Halis Bıyıktay'ın raporu, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya'nın raporu, Başbakan İsmet İnönü'nün raporu, Umumi müfettiş Abidin Özmen'in "Şark Meselesi" raporu, İktisat Vekili Celal Bayar'ın "Şark Raporu", maliye müfettişi Burhan Ulutan'ın raporu.

İkinci dönem ise 1990'lı yıllarıdır. 1970'lerde Türkiye İşçi Partisi'nin Kürt sorunuyla ilgili çalışmasını bir yana bırakırsak, yarım yüzyıllık suskunluktan sonra 1990'larda birden rapor patlaması oldu: SHP raporu (1990), Tayyip Erdoğan raporu (1991), Adnan Kahveci raporu (1992), ANAP raporu (1993), Türk-İş Raporu (1993), Odalar Birliği'nin İKV'ye ve Prof. Dr. Doğu Ergil'e hazırlattığı iki rapor (1995), Sakıp Sabancı'nın "Doğu Anadolu Raporu" (1995), Hak-İş raporu (1996), TÜSİAD raporu (1997), CHP raporu (1998), Doğu Ergil'in "Demokratikleşme ve Kürt sorununun çözümü için yeni bir anayasal düzen teklifi" raporu (1999), TÜSİAD raporu (2001) ve CHP raporu (2002).

Birinci dönemin raporlarında sorun genellikle "asayiş" açısından ele alınıyor ve Kürtlerin asilimasyonuna kadar giden baskıcı yöntemler öneriliyor. Örneğin, "Silahların toplanması ve aşiret ağalarının uzaklaştırılması için askeri operasyon yapılmalı" (Şükrü Kaya raporu), "Türkler ile Kürtler aynı okulda okumalı, bu, Kürtleri Türkleştirmek için etkili olacaktır" (İsmet İnönü raporu), "Her yıl birkaç bin kişi Batı bölgelerine alınarak 15-20 yıllık bir programla bu halk ortadan kaldırılmalı" (Abidin Özmen raporu), "Türkçe bilmeyen köylüyü memur anlamaya çalışmamalı, bu şekilde herkes Türkçe konuşmaya zorlanmalı" (Abidin Özmen raporu) gibi.

Bu sert önlemler işe yaramadığı, tam tersine "Sonuç" olarak PKK'yı doğurduğu için, 1990'ların raporlarında, demokrasi ve insan haklarındaki evrensel gelişmelerin de etkisiyle, daha gerçekçi öneriler ağır bastı: "Anadil yasağı kaldırılmalı, Kürtler kendilerini hayatın her alanında özgürce ifade edebilmeli" (SHP raporu), "Kürt sorunu etnik duyarlılıklara demokratik yaklaşımla çözülür" (CHP raporu), "Kürtlerin kendilerini ifade edebilecekleri düzenlemelere gidilmeli" (ANAP raporu), "Kürt realitesi hukuken tescil edilmeli" (Doğu Ergil raporu), "Anayasa'daki dil yasakları ve mevzuattaki öteki sınırlamalar kaldırılmalı" (TÜSİAD raporu) gibi

Bu alanda bu makalenin yazarının da içinde yer aldığı çok çalışma yapılmış, çok rapor hazırlamış ve ilgililere sunulmuştur. Ancak burada bir paradoksa dikkat çekmek gerekiyor. O da CHP'nin bu konuda sergilemiş olduğu tavırdır. CHP'nin tek parti dönemi uygulamaları ve o dönem hazırlanmış raporlara burada hiç girmeye bile gerek yok. Bunlara yukarıda kısmen değindim. Bu dönemin mantalitesi farklılıkları teke indirgeyen, asimilasyonist ve homojenleştirici politikaları ve önerileri içeriyor. Bu doğrultuda birçok uygulama da yapılmıştır. Bu bakış, politika ve uygulama sorunu çözmek bir yana büyütmüştür. Belki susturmuş, sindirmiş, hatta tabiri caizse bir korku ortamının suskun dönemine sokmuş ama bu tavır sorunu çözmemiştir. Çok dilli, çok etnisiteli, çok dinli ve çok kültürlü bir imparatorluktan monist (tekçi) bir yapıya evirilmiş bir ulus devletin, bir çocukluk hastalığı olarak sorun günümüze aktarılmıştır.

İronik olan CHP'nin şimdiki tavrıdır. SHP/CHP özellikle 1980 sonrası hazırlamış olduğu raporlarda Kürt sorununa demokratik bir çözüm öneriyor. Anadil yasağının kaldırılmasını, Kürdoloji enstitülerinin kurulmasını, kültürel hakların genişletilmesini, hasılı Kürt sorunun demokratik yollarla çözümünü öneriyor. Bu gün ise iktidar bu amaçla bazı adımlar attığında CHP öncüleri, “ülkeyi bölüyorlar” diye feveran ediyor. Bir kere aklı başında hiç kimse bir ülkenin başbakanın ya da yürütmesinin kendi ülkesini böleceğini düşünmez. İkinci olarak dün bu önerileri sergileyenlerin bu gün Kürt açılımına karşı çıkmaları manidar değil mi? Üstelik de bu söylemlerle halkın zihninde bir bölünmeye yol açtıklarını görmüyorlar mı acaba?

Peki, neden böyle davranılıyor? Sanırım sorun sanırım bir iktidar kavgası. Muhalefet ordu ve yargının da bazı kanatlarını yanına alarak Açılım politikaları üzerinden AK partiyle hesaplaşmaya çalışıyor. Fakat şu görülmüyor: Bu sorun bir milli meseledir ve çözümü birilerinin siyasi ikbalinden daha önemlidir.

Sonuç olarak, Kürtlerle Türkler birçok bakımdan kaynaşmış ve iç içe geçmiş iki halktır. Bu beraberliğin bugün Kürtlerin Türkiye'nin bütün bölgelerine yayılmalarının ve Türklerle evlenmelerinin ötesinde tarihsel boyutları vardır ve bu beraberlik iki taraflıdır. Bir taraf birlikte olmanın koşullarını yerine getirmede gerekli adımları atmayarak, geçmişin acı tatlı beraberliğine gerekli vefayı göstermemiş olursa beraberlik iradesi ihlal edilmiş olur, iş yürümez. Birlerinin bu gün yapmaya çalıştığı budur.

Oysa yapılması gereken çok basit bir şey var: O da eşit temelde gerçek bir birliğin yolunu açmaktır. Kürtlerin de bu ülkenin sahipleri olduklarını hissetmelerine yardımcı olmaktır. Bilinmelidir ki Kürtlerin acıları büyüdükçe Türklerin yoksulluğu büyüyor, özgürlüğü kısıtlanıyor. O halde eğer ilerlemiş, müreffeh ve özgür olmanın yolu eşit temelde bir arada yaşamaktan geçiyorsa, bunun gerçekleştirmenin yolu sorunun değil çözümün bir parçası olmaktır. Burada önemli olan çözüme endekslenmek, birbirini anlamak, empati yapmak ve çözüm için yönetenler üzerinde halklar olarak baskı kurmaktır. Böyle bir yapılanma ve çözüm, savaş kışkırtmalarını ve bunlardan rant sağlayanların heveslerini kursaklarında bırakacaktır.

• Prof. Dr.; Süleyman Demirel Üniversitesi Öğretim Üyesi