Mahkeme tartışmalarının iç yüzü

Yüce Mahkeme'ye göre dava açan belediyeler kanun gereği kendiliğinden tüzel kişiliklerini kaybetmiş sayılmazlar. Fakat buradan hareketle dava açan belediyelerin tüzel kişiliği otomatik devam eder şeklinde bir sonuç da çıkarılamaz. Bir başka ifade ile salt dava açmış olmak tek başına belediye statüsünü sürdürmeye yeterli değildir. Buna ek olarak nüfus sayımının hatalı olduğu idari davada ortaya konmalıdır.

AYM kararında nüfus sayımına karşı dava açmak için var olan 60 günlük sürenin en son 23 Mart 2008 tarihinde dava konusu kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren işlemeye başlayacağı da açıkça belirtilmiştir. Geçen 8 aylık süreye rağmen kapatılan belediyelerin idari dava açma sürelerinin sona erdiği açıktır. Danıştay Anayasa Mahkemesi'nin kararını bu noktada dikkate almamış, tartışmalar da bu noktada patlak vermiştir.

Danıştay'da açılan davada Mayıs 2008'de İçişleri Bakanlığı'nın çıkarmış olduğu 2008/34 sayılı genelgenin iptali istenmiştir. Danıştay tetkik hakimi de AYM'nin kararına atıfta bulunarak İçişleri Bakanlığı Genelgesi'nin iptali yönünde görüş bildirmiştir. Danıştay sonuçta dava konusu genelgeyi iptal etti. O halde tartışılan nedir?

Danıştay kararının tartışma yaratan bölümü "Öte yandan, Anayasa Mahkemesinin söz konusu kararındaki iptal hükmü gerekçesiyle yeni bir hukuki durum ortaya çıktığından, Anayasa Mahkemesinin gerekçeli kararının Resmi Gazetede yayımı tarihinden itibaren ... açılacak davaları da süresinde kabul etmek, Anayasada belirtilen hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir." şeklindeki hüküm fıkrasıdır. Yani Danıştay dava açmayan belediyelerin de Anayasa Mahkemesi'nin kararında ifade edilenin tam aksine kanunla sona ermediğini karara bağlamış olmaktadır. Fakat söz konusu kanun hükmü iptal edilmediği için geçerliliğini sürdürmektedir. İfade etmek gerekir ki Danıştay'ın böyle bir sonuca varması hukuk mantığı açısından tartışmaya son derece açıktır. Çünkü dava konusu kanun iptal edilmiş olsaydı Danıştay'ın karar vermesine de gerek kalmadan genelge iptal edildiğinden ilgili belediyeler zaten dava açabileceklerdi.

Danıştay, AYM kararını değiştirerek etkisizleştirmiştir. Çünkü Anayasa Mahkemesi köye dönüştürülecek belediyelerden "dava açanlar otomatik olarak belediyeliklerini muhafaza eder" şeklinde bir ibare kullanmamıştır. Sadece "dava sonucuna göre" dava açan belediyenin köye dönüşüp dönüşmeyeceğinin açıklık kazanacağını ifade etmiştir. Bu yönüyle Danıştay kararı maddi gerçekle uyuşmamaktadır.

İlk olarak, Danıştay, kendisinden talep edilmeyen bir konuyu karara bağlamakla yasal yetki sınırlarını aşmıştır. Çünkü burada Danıştay'ın verebileceği yegane karar dava konusu genelgeyi iptal etmekti. Ayrıca talep edilmeyen bir hususu karara bağlayamaz. Yasal düzenlemeler bunu gerektirir.

İkinci olarak, Danıştay idari dava açma sürelerine ilişkin bilinen yasal kuralları çiğnemiştir. Türk idari sisteminde dava açma süresi işlem öğrenildikten itibaren 60 gündür. Bu süre ancak savaş, deprem, doğal afet gibi hallerde işlemez. Danıştay ise belediyelerin bir kısmını köye dönüştürecek kanuna karşı AYM'de iptal davası açılmasını sürenin işleyişini durduran bir sebepmiş gibi değerlendirmiştir. İlginçtir bu konuda bir gerekçe göstermeye gerek duymamıştır. Bu durumda Danıştay'ın nüfusu 2000'den az ama henüz dava açmayan belediyeler için bir yeni yıl "piyangosunu çekilişsiz ve kurasız" olarak dağıttığı sonucuna varmak gerekiyor. Bu durumun bir yargı garabeti olduğuna kuşku yoktur. Üstelik bir yanda yürürlükte olan yasa hükmü varken diğer yanda sanki yasa hükmü ortadan kalkmış gibi idari davaların açılabileceği şeklinde tuhaf bir durum ortaya çıkmıştır.

Üçüncü olarak, Danıştay AYM kararında öngörülmeyen şekilde Yüce Mahkemece verilen kararın kapsamını genişletme yoluna gitmiştir. Danıştay'ın dava açacak her belediyenin seçimlere girebileceğini kararlaştırmak gibi bir yetkisi yoktur. Çünkü AYM istisnalar dışında kalan belediyelerin kanunla köye dönüştürülmesini anayasaya uygun bulmuştur. Bu nedenle 5747 sayılı kanun yürürlüğe girdikten sonraki altı aylık sürede komşu köylerle birleşerek nüfusunu 2000'in üzerine çıkarmayan belediyeler AYM'nin saydığı istisnalardan birine dahil değil iseler bu belediyelerin hukuki varlığı 29 Mart 2009 tarihinde sona erecektir.

Danıştay'ın belirtilen istisnalar dışında kalan belediyelere ilişkin "talep edilmediği halde" verdiği karar hukuki bir geçerliliğe sahip değildir. Çünkü yüksek yargı da anayasa ve kanunların üzerinde değildir. Danıştay, Anayasanın 153. maddesinde yer alan "Anayasa mahkemesi kararları, ... yasama, yürütme ve yargı organlarını bağlar" hükmünü ihlal etmiştir. Anayasaya açıkça aykırı bir yargı kararı hukuki bakımdan geçerli değildir.

Anayasanın 138. maddesi ile anayasaya ve yasalara uyularak verilen mahkeme kararları kast edilmiştir. Bu bağlamda idare mahkemelerinin anayasanın 153. maddesi gereğince önceden dava açmayan belediyelerin dilekçelerini kabul etmeleri hukuka aykırı olacaktır. Çünkü AYM söz konusu kanun hükümlerini iptal etmemiştir. Bu nedenle belde belediyelerinin dava açma hakkı hukuken söz konusu değildir.

*Prof. Dr. Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi