Medya siyasetine örnek: Türban

Tarhan Erdem, ülkenin en önemli ve değerli kamuoyu araştırmacılarından biridir. Çalışmalarındaki ciddiyeti ve sonucu tahmin etmedeki başarısı son olarak 22 Temmuz seçimlerinde bir kez daha tescillenen Erdem, Neşe Düzel'e önemli açıklamalarda bulundu. (Radikal, 11.09.2007) Erdem'in en ses getiren iddiası, türban yasağı kalktığı takdirde üniversitelerde bütün kız öğrencilerin türban takmak zorunda kalacağına ilişkin olanaydı: “Eğer AKP üniversitelerde türbanı serbest bırakırsa, iki sene içinde, hiçbir üniversitede başı açık kız görmezsiniz. Çünkü toplumsal baskı yaratılır. Çok kısa bir zaman sonra da insanlar başörtüsü takmamazlık, üniversiteye başörtüsüz gidememezlik edemezler. Riskleri olan bir meseleyi konuşuyoruz burada. Laiklik risk altında.”

Erdem'in bu iddiasına Anayasa Mahkemesi eski Başkanı Mustafa Bumin de; bu düzenleme gerçekleştiği takdirde türbanlılar, başı açıklara “Müslüman değil misiniz?” diyecek ve onları üniversitelere sokmayacaklardır. “Bunu bir yere yazın!” diyor Bumin: “Anayasa taslağını hazırlayanlar Türkiye gerçeklerini bilemiyor, göremiyorlar. Anayasada kıyafet serbest olursa, türbanlı öğrenciler başı açıkları içeri almayacaklar.” (Hürriyet, 17.09.2007)

Mustafa Bumin'in bu endişesini Ertuğrul Özkök de paylaştı. “Sosyolog yanı”nın “bu çağın en tehlikeli olgusu” olarak nitelendirdiği “mahalli despotluk”tan korkmaya başladığını belirten Özkök; tek bir kişi ile başlayacak “dini diktatörlük”ün zamanla bütün toplumu din taassubuna sokabileceğini, bunun ise “Türkiye'yi İran'dan bile beter hale getirecek bir tehlike” olduğunu ifade etti. “İşte bu nedenle, çok istediğim halde, üniversitede türbanın serbest bırakılmasını bütün gücümle savunamıyorum. Çünkü biliyorum ki, o serbestiyet, Anadolu'nun bazı kasabalarında, şehirlerinde, birileri tarafından “mecburiyet” haline getirilecek ve genç kızlar bu istibdat altında kaybolup gidecektir.” (Hürriyet, 18.09.2007)

Bu ifadelerin birkaç açıdan çok derin sorunlar içerdiğini belirtmek gerekir. Bir kere Erdem gibi deneyimli bir araştırmacının, Bumin gibi yıllarını bu tür davalarda geçirmiş bir yüksek hâkimin ve Özkök gibi sürekli sosyolog yanını hatırlatan bir gazetecinin böylesine mutlaklık içeren bir dille konuşması, en hafif deyimiyle, gariptir. Sosyal bir mevzuda diğer tüm ihtimalleri dışlayıp tek bir ihtimale kilitlenmek ve bunu da matematik bir kesinlikle dile getirmek sosyal araştırmaların doğasına aykırıdır. Şerif Mardin, bu hususu, son olarak Ayşe Arman'a verdiği röportajda çok açık olarak dile getirdi. Mardin; sosyal olayların gelişmesinde çok sayıda faktörün etkili olduğunu, olayların alacağı istikamet hakkında -olumlu veya olumsuz- çeşitli ihtimallerin bulunduğunu ve söz konusu ihtimallerden hangisinin gerçekleşeceğini önceden kesin bir şekilde bilmenin mümkün olamayacağını, herkesin anlayacağı bir berraklıkta açıkladı. Sosyal hadiselere ilişkin görüş serdederken, itidali elden bırakmamak gerekiyor. Özkök, Mardin'in öğrencisi olmaktan iftihar ettiğini belirtiyor ama anlaşılan en temel konularda dahi hocasını pek de iyi takip edemiyor.

İkincisi, “başı açık tek bir kız kalmayacak (Erdem)”, “türbanlılar, başı açıkları üniversiteye almayacak (Bumin), “türban takmak, mecburiyet haline getirilecek (Özkök)” gibi duyanı irkilten iddiaları ortaya koyanlar, bu iddialarını dayandırdıkları spesifik incelemeleri ve bu incelemelerden elde edilmiş somut verileri kamuoyunun bilgisine sunmakla mükelleftirler. Oysa ne Erdem'de, ne Bumin'de ve ne de Özkök'te böyle bir araştırma var; her üçü de iddialarını -bu konuya özgülenmiş çalışmalara değil, a)gözlemlere ve b)“toplumsal baskı” kavramına dayandırıyor ki, bu da son derece sorunludur. Çünkü:

a)Bu derece keskin bir iddiada bulunmak için salt kişisel gözlemler yeterli olmasa gerektir. Herkesin bu konuda farklı gözlemleri olabilir. Örneğin bazıları, türbanlılar ile başı açıklar arasında bir çatışmanın veya zıtlaşmanın var olduğunu söyleyebilirler ama benim gözlemim bunun aksidir. Benim gördüğüm, genellikle bu kızların birbirlerinin inançlarına saygıyla yaklaştıkları, çoğunlukla birbirlerinden rahatsızlık duymadıkları, birbirleriyle arkadaşlık yaptıkları, birlikte ders çalıştıkları, aynı mekânlara takıldıklarıdır.

Yine gözlem babında son günlerde öne çıkarılan konulardan biri de, şehirlerarası seyahat eden otobüslerde namaz baskısının artığına yönelik iddialardır. Milliyet'teki habere göre; şehirlerarası sefer yapan otobüslerde “namaz molası” için talepler artmış ve bu talepler de sektörde çalışan firmaları zor duruma koymaya başlamıştı. (Milliyet, 05.09.2007) Bu haber öyle bir biçimde işlendi ki, Ertuğrul Özkök, kendisinde dini bir diktatörlük korkusunu uyandıran kıvılcımın bu haberle çaktığını söyledi.

Uzun süreden beri seyahatlerinde otobüs kullanmamış olsa gerek Sn. Özkök, otobüslerdeki mola uygulamasını unutmuş olabilir. Yaklaşık 20 yıldır, Türkiye'nin hemen her yerine otobüsle giden biri olarak benim gözlemlediğim şudur: Otobüs firmaları, önceden belirlenmiş ve aralarında anlaşma bulunan yol üzerindeki dinlenme tesislerinde -gidecekleri mesafeye bağlı olarak iki, üç veya dört defa- mola verirler. Bu dinlenme tesislerinin tamamında küçük bir mescit vardır. Mola süresince dileyen yolcular bu mescitlerde ibadetlerini yaparlar. Bunun dışında namaz için ayrıca mola verildiğine tanık olmadım.

b)“Mahalle baskısı” veya “toplumsal baskı” nedeniyle bütün üniversiteli kızların türban takmak zorunda kalacakları iddiası da son derece zayıftır. Çünkü bunu söylemek, her şeyden önce, üniversitenin ve toplumun acz içerisinde olduğunu ve esen rüzgâra göre yönünü değiştirdiğini söylemek demektir. Oysa bugün karşımızda ne böyle bir üniversite, ne de böyle bir toplum vardır. Hem üniversitede hem toplumda, çeşitli ideolojik kaynaklardan (liberalizmden, sosyalizmden, muhafazakârlıktan, feminizmden, milliyetçilikten, çevrecilikten, vs...) beslenen, farklı hayat tarzlarını benimseyen ve kendi hayat tarzlarına kıskançlıkla sahip çıkan farklılıklar bulunur. Bütün bu farklılıkları yok saymak, bütün üniversite öğrencilerini ve bütün toplumu bir görmek ve hepsinin baskı karşısında boyun eğip örtüneceklerini varsaymak toplumsal gerçekliğe uygun düşmez.

Üçüncüsü, Erdem'in, Bumin'in ve Özkök'ün iddialarının zayıflığını, bizatihi Erdem'in verdiği bazı rakamlar ele veriyor. Mesela Erdem, halkın büyük bir kısmının türbanı ve türbanın siyasal bir simge olmasını önemsemediğini belirtiyor. Erdem'e göre halkın yüzde 60'ının nezdinde, cumhurbaşkanı adaylarından birinin eşinin başörtülü olmasının oyları etkilemede bir önemi bulunmuyor. Yine Erdem: “Yaptığımız son araştırmada ilginç bir bulgu var. 'Kızınız veya kız kardeşinizin üniversiteye gidebilmek için türbanını çıkarmasını tasvip eder misiniz' diye sorduk. Yüzde 76.6 'Okulunu bırakmasın. Eğitim için türbanını çıkarsın' dedi. Halk türbanı dinin mutlaka yapılması gereken emri olarak da görmüyor. Tanrı emri olarak görmüyor.”

Eğer Erdem'in sayıları doğruysa, yüzde 60'ı türbanı oy vermede bir saik olarak görmeyen, yüzde 77'si okul ile türban arasında bir tercihte bulunmak zorunda kaldığında okulu seçen bir toplum var karşımızda. Peki, türbanı böyle algılayan bir toplumdan, türbana ilişkin olarak, karşısına çıkan her şeyi silip süpürerek önüne katan ve bir tek ferdi bile çerçeve dışında bırakmayan bir toplumsal baskının çıkması ne kadar mümkündür? Ben, adı geçenlerin kendi ön yargılarını ve vehimlerini “toplumsal baskı” diye lanse ettiklerini ve bunu yaparken de büyük oranda abartıya kaçtıklarını düşünüyorum.

Türban üzerinden korku üretenlerin ortak bir özelliklerine daha değinilmelidir. Bunların sorunun çözümümde “yasaklar”ın dışında bir perspektifleri ve siyaset(çiler)e güvenleri yoktur, bu nedenle siyaset(çiler)i bu sorunun dışında tutmaya gayret ederler. Suret-i haktan görünmek konusunda özel bir yeteneği olan Özkök ise, eskiden yasağın kalkmasına taraftar olduğunu ama şimdi o kadar gönüllü olmadığını, çünkü siyasetçilere güvenemediğini ifade ediyor. : “Şerif Mardin gibi ben de türbanın üniversitelerde serbest bırakılmasından yanaydım. Ama 22 Temmuz seçiminden sonra gözlediğim “Bolşevik görgüsüzlüğü” kafamda şüphelerin doğmasına yol açıyor. O zaman kendi kendime şunu soruyorum. Acaba ben çok saf mıyım? Çünkü şu şüphe içimde giderek güçleniyor. Türban serbest bırakıldığı takdirde, Anadolu üniversitelerinde türbansız kızların mahalle baskısına nasıl direnebileceğini biliyor muyuz? İşte bu noktada Cumhurbaşkanı ve Başbakan'ın sözü kulaklarımızda çınlıyor. İyi ama onlara ne kadar güvenebiliriz? Hele hele seçim meydanlarında verilen “uzlaşma” sözünün, ikinci gün unutulduğu gibi bir hatıra hafızamızdayken.” (Hürriyet, 20.09.2007) Erdem'e gelince, hem yasaktan yana hem de siyasetçilere; “...ben başbakan olsam, türban konusunda sorumluluk almam. Türban meselesine dokunmam, bu meseleyi çözmem.”

Gerek yasakçılıktaki ısrar, gerek bu soruna siyasetçileri dâhil etmeme isteği kabul edilebilir değildir. Eğer yasaklama bir çözüm olsaydı, sorunun bugüne kadar çözülmüş olması gerekirdi; oysa yasaklar meselenin ağırlaşmasından başka bir işe yaramadı. Bu itibarla yapılması gereken yasaklardan yana saf tutmaya devam etmek değil, yasaklardan medet ummaktan vazgeçmek ve özgürlük yanlısı bir tutum takınmaktır. Siyaset, en genel ifadesiyle, birlikte yaşamaktan doğan problemleri çözme uğraşıdır. Siyasetçilerin de öncelikli görevleri -hatta varlık nedenleri- toplumsal sorunları tüm boyutlarıyla ele almak ve onları çözme yönde irade göstermektir. Bir siyasetçinin, insanların hayatlarını doğrudan etkileyen bir sıkıntıyla ilgilenmemek, bunu görmezden gelmek gibi bir lüksü olmaz. Çözüm siyasettedir, Bu neden siyaset erbabının yapması gereken, yasaklara bel bağlamak değil, özgürlüğe eksen alarak sosyal meselelerin çözümünde siyasal mekanizmaları devreye sokmaktır.

* Ankara Üniversitesi Araştırma Görevlisi