Sinemamızın vicdanı: İsmail Guneş

Ali Şeriati'nin, Ali kitabında İncil'den alıntı yaptığı bir ayet var: “Ey insanlar insanların çoğunun gittiği yoldan gitmeyin. Az insanın gittiği yoldan gidin”devamla Şeriati “Zira tarih ve tekâmül, yeni bir yol seçenlerin ve halk kitlelerinin gitmediği bir yolda ilerleyenlerin malıdır”der... Sadece müesses nizamın aleyhinde işler yapan insanların yeni bir yol açabileceği bir hemen hemen herkesin kabul ettiği bir gerçektir. Aykırı adamlar cins atlara benzer ki zincir kabul etmez, kolay kolay dizginlenemezler, gerisi sütçü beygiridir...

Milli sinemacılar içinde aykırı duruşuyla dikkatlere dokunan bir isim İsmail Güneş... Sınırlı sayıda rehberle çıktıkları sinema yolunda kendine has bir dil kurma telaşında olan milli sinemacıların, nereden başlayıp nereye kadar yol aldıklarını tespit ve tayin etmek oldukça zor bir iş...

Yücel Çakmaklı'nın öncülüğünü yaptığı Milli Sinema ekolü zaman zaman ticari kaygılar zaman zaman ideolojik öncelikler sebebiyle sanat değeri yüksek eserler ortaya koymaktan uzak kalmış. İsmail Güneş bir sohbetinde aslında milli sinemacılar olarak başladıkları yerde olduklarının altını çiziyor ve devamla, ülkemizde Recep İvedik seyircisinin sadık tutarlı ve sahiplenici bir yapısının olduğundan bahsederek sinemamızın geldiği son noktayı da işaretliyor. Milli sinema bir çırpınış sineması bir anlamda, bir şeyler yapmalı diyenlerin nasıl olursa olsun bir şeyler yapmalı dedikleri bir çırpınış sineması...

Yönetmen Natuk Baytan'ın yanında asistan olarak başladığı sinema serüvenini özetlerken, ilk yıllarda sinemayı işletmecilerin tayin ettiğini görüyoruz. Adana, Samsun, Erzurum ve Marmara bölgesi sinema işletmecilerinin ticari kaygılarla sipariş ettikleri filmlerin yapıldığı, bunun dışında ise sanat filmlerine o dönemlerde kimsenin itibar etmediği bir dönemde Sinema yapmaya başlıyor. Buna karşı Milli sinema daha sonra Abdurrahman Şen'in tabiriyle Beyaz Sinema akımı gelişip serpilmeye başladı. Yücel Çakmaklı Mesut Uçakan ve Mehmet Kılıç sinema yapmaya başladı. Mesut Uçakan daha çok İslamcı bir ekole yanaşırken Mehmet Kılıç'ın öncülük ettiği Milliyetçi Sinema'ya yakın buldu kendini İsmail Güneş...

O yıllarda sinemanın kaderini tayin eden TRT bu iki ekole de kapılarını ve kulaklarını kapattı. Milli Sinema akımını görmezden gelip tabiri caizse sükût suikastına maruz bıraktı... TRT'nin ve belli çevrelerin aksine toplumun büyük çoğunluğunun özlediği bir şeydi Milli Sinema, bu alanda hatırı sayılır bir açlık vardı ve bu bir şekilde doldurulmak mecburiyetindeydi.

12 Eylül askeri darbesine gelinince uzun bir dönem bu anlamda derin bir sessizlik yaşandı, Milli ve İslami Sinema kendine yeni yollar da arıyordu.

12 Eylül sonrasında Varlık Film'le Gündoğmadan adlı filmini çeker. Filmde gün doğmadan neler doğar fikri işleniyordu ve Milli Sinema için iyi bir örnek teşkil ediyordu. Önceki örneklerinin dışında mesajı insanın gözüne sokmaktan öte filmin içine emdirerek vermeyi amaçlıyordu İsmail Güneş... Ne yazıktır ki uzun bir süre film hak ettiği ilgiyi muhafazakâr çevrelerden bile görememiştir. Filmde gusül abdestini ele almış, Milli Sinema adına önemli bir çıkış olsa da ailenin sinemadan soğuduğu bir dönemde vizyona girdiği için de adresine ulaşamamış bir mektup gibi kalmış, iyi bir iş olmakla birlikte belki biraz erken yapılmış bir film olarak milli hafızamızda yer ediyor. Sonradan TRT'de gösterime girince film takdir toplasa da geç kalmış bir hakkın teslimi olarak da değerlendirilebilir.

Milli Sinema ekolü uzun süren bir inkıtaının ardından Minyeli Abdullah'la birlikte yeniden bir sıçrama gösterir. İki bölüm halinde düşünülen Minyeli Abdullah filmi geniş kitlelerce takdirle karşılanmış, buna karşı ikinci film toplumdan beklenen ilgiyi görmemiş. Bu şartlar altında hem ticari kaygılar hem sanat değeri taşıyan eserler ortaya koyma hevesi, sanatçıyı zaman zaman umutsuzluğa sevk etmiş zaman zaman hırçınlaşmasına yol açmıştır.

Başörtüsü savunması yapan romanlarla paralel olarak başörtüsü filmleri bir dönem revaç bulmaya başladı. Bu filmler daha çok haber film olarak değerlendirilmekteydi. O günkü siyasi tartışmalar bu filmlere ilgi doğurduysa da estetik yükseltilemedi bu filmlerde. Mesaj içerikli filmler oldukları için bağıra bağıra söylenen lafların toplumun derinliklerinde ok ciddi bir karşılıkları da olmadı.

İsmail Güneş'e göre ise İslami bir film bile yapılacaksa bu bağıra bağıra göze soka soka yapılmamalıydı. Mimar Sinan sadece cami inşa etmemiş hanlar hamamlar köprüler hepsi İslami mimarinin bir parçalarıyla sinemada da bu şekilde bir yol izlenmeliydi. Oysa sermaye sahibi dindarların sanat yaparken bu hassasiyetleri dikkate almaması yapılan çalışmaların akamete uğramasının en birinci sebebi sayılabilir. Her konuda bir dert söyleyen eserler yapılmalı ama bu kazma kürekle kafasını gözünü yara yara değil, sanatın hakkı verilerek yapılmalıydı.

Çizme filmi ise o günkü Milli Sinema ezberini bozamamış bir yapım. 18 sene ezan yasağı olan bir ülkenin bu konuda yaptığı bir film sahibini bulamadı. Mutaassıp çevrelerin sinemaya ilgisizliği, modern çevrelerinse milli sinemacılara koyduğu gizli açık ambargolar nedeniyle filmin değeri çok sonraları anlaşılmış, hak ettiği ilgi ve itibara kavuşamamıştır.

Bizim toplumumuzda Emevi anlayışının hâkim olduğunu düşünen Güneş'e göre İslam'ın A'sı insanın masumiyetidir. Emeviler devleti dinin üstüne koymuşlar. Devletin kutsallaştırıldığı bu kültürde insan daima şiddetin bir öznesi haline gelmektedir. Hz. Hüseyin'den beri bu coğrafyada şiddet kol gezmektedir. Bütün bu şiddet kültürüne karşı bir başka yerden bakmayı öğreten bir film yapmak istedi Gülün Bittiği Yer'de... Bir başka söz söyleyen Gülün Bittiği Yer sol ve sağ çevrelerde dikkate değer bir karşılık bulmadı.

The İmam filmi ise İsmail Güneş'in bir saklanma filmidir. İmam Hatipli bir gencin toplumdan kendini saklama hikâyesi... Güneş'e göre bütün dinlerin ortak kaderidir saklanma... Bu filmde insanların niye saklanma ihtiyacı hissettiği anlatılmak isteniyor. Sanatsal açıdan çok güçlü olmadığı gibi vermek istediği mesajı da yeterince verebildiği de söylenemez.

Son filmi Sözün Bittiği Yer'de ise lösemi hastası oğlunu iyileştirebilmek için mücadele veren mütedeyyin bir babanın sonradan soygun yapmasıyla ilgili bir hikâye üzerine oturtulmuş. Dindar bir adamın soygun yapmayacağı tezini savunan klasik dindar kafaya karşı Güneş, son derece steril bir hayat yaşayan bir adamın bile çaresizlik içinde neleri göze alacağı mesajını vermek istemiş. Güneş'e göre suç herkes için var ve bunun dindarı dinsizi olmaz. İnsanı ilgilendiren her şey dindar sinemanın içine girebilir ve tek pencereden bakmayan hayatın her yerine ışık tutan yeni bir sinemaya olan ihtiyacımızın altını çiziyor.

Sonuç olarak genelde Milli Sinema özelde ise İsmail Güneş sineması kendi sadık seyircisini yetiştiremedi. Dindar hassasiyeti yüksek kesimler sanat konusunda başarılı bir sınav veremedi ve hep bir şikâyet, homurdanma ve sızlanma sesleri yükseldi bu çevrelerden... Yerli köklere bağlı bir İsmail Güneş'in şikâyetlerine kulak tıkayan mütedeyyin çevrelerin Recep İvedik bayağılığından şikâyet etme hakları sizce de var mı?