Suriye ekonomisi savaşa dayanamaz

Berlin Duvarının 1989 yılında yıkılmasının ardından merkezi planlı ekonomik sistem (sosyalist ekonomik düzen) uygulayan ekonomiler piyasa ekonomisine hızla özellikle doğu ve güneydoğu Avrupa'da başarılı bir dönüşüm gerçekleştirdi. Ancak Sovyetler Birliğinden ayrılmasına rağmen Orta Asya'da yer alan ülkeler bu başarılı dönüşümü tecrübe edemediler. Benzer bir başarısızlık durumunu Sovyetlerin hinterlandında yer alan diğer üçüncü dünya ekonomileri için de söz konusu olmuştur. Suriye, tam bu grupta yer almaktadır. 1990'ların başında başlayan ve piyasa ekonomisine evrilen sosyalist ekonomik yapının Suriye'de direndiği ve son zamanlara kadar büyük ölçüde kendini koruduğu görülmektedir.

Yaklaşık 20 milyon nüfusun yaşadığı Suriye'de GSYİH 100 milyar doların biraz üzerindedir. Kişi başına GSYİH, 2000 yılı sabit fiyatları ile 1500 dolar ve cari fiyatlarla ise, 2800 dolar civarındadır.

Tunus'ta başlayan ve dalga dalga yayılan halk hareketleri öncesinde Suriye ekonomisi üç önemli sorunlarla karşı karşıyaydı. Birincisi, petrol ihraç eden ekonomiden petrol ithal eden ekonomik yapıya başarılı bir şekilde dönüşümün sağlanmasıdır. Suriye'nin petrol üretimi dünya petrol sektörü içinde ihmal edilebilir bir düzeydedir. Ancak kendisi için çok önemli bir gelir kaynağıdır. Ayrıca petrol kaynaklarının da hızla tükendiği ve çok yakın gelecekte ekonominin petrol ihraç eden bir yapıdan petrol ithal eden bir yapıya dönüşeceği bilinmektedir. Bu durum, etkin bir vergi sisteminin ve yeterli petrol dışı gelirin olmadığı ekonomi için başlı başına bir sorundur. İkincisi, planlı sosyalist bir ekonomiden liberal sosyal piyasa ekonomisine geçişin yönetilmesidir. Üçüncüsü ise, refahın toplumun tüm kesimlerine eşitlikçi bir anlayışla dağıtılmasıyla beşeri sermayenin iyileşmesi ve yoksulluğun azaltılmasıdır.

Özellikle enerji ananlındaki sübvansiyonlar kamu gelirlerini kurutmaktadır. Kamu idari yapısı çok büyük olup oldukça verimsizdir. Mevcut vergi sistemi etkin bir şekilde çalışmamakta ve petrol dışı gelirler kamu gelirleri içinde çok küçük kalmıştır. Geri kalan kamu kaynakları ise etkin olmayan, yatırımlar gibi alanlardan çok, verimsiz alanlara tahsis edilmektedir. Bu faktörler, kamu harcamaları ile petrol dışı gelirler arasındaki dengesizliğin ana kaynağını oluşturur. Baba Hafız Esad tarafından 1990'ların başında uygulamaya konulan reform ile kısmı bir serbestleşme dışında ekonomik reformlar uzun süre ertelenmiştir.

Yaklaşık 17 ay önce başlayan barışçıl gösterileri zorla ve silaha başvurarak kanlı bir şekilde bastırılmaya çalışılması, zaten zor durumda olan ve önemli reformlar gerçekleştirmesi gereken Suriye ekonomisini daha da kötüleştirmiştir. Adım adım ve şiddeti artarak iç savaşa doğru sürüklenen ülkedeki beşeri sermayenin ve fiziki altyapının tahrip olması zaten fazla büyük olmayan bir ekonomi için yerine konulması güç kayıplardır. Yaklaşık 20 bin civarında insanın ölmesi, bir çok şehirde altyapı tesislerinin harap olması ve bazı büyük kentlerde elektrik kesintilerinin uzun saatlere kadar çıkması ve yaklaşık 200 bin Suriyelinin Türkiye, Lübnan ve Ürdün'de mülteci durumuna düşmesi güçlü ekonomiler için bile önemli kayıplar anlamına gelir.

Ayrıca ülkeden gelen haberler, verilerin kalitesine ilişkin geçmişten gelen tartışmalar bir yana, Suriye ekonomisinin çöküşün eşiğinde olduğunu doğrular niteliktedir. Özellikle AB, ABD ve Arap Birliği ve Türkiye'nin uyguladığı ekonomik yaptırımlar (ambargo) etkisini göstermeye başladığı anlaşılmaktadır.

Avrupa Birliği'nin yaptırımları içinde yer alan petrol ihracatının durması ekonomiyi derinden etkilemiştir. Vergi sistemi çalışmayan Suriye için petrol gelirleri bütçenin en önemli gelir kaynağını oluşturmaktaydı. Suriye yönetimi AB dışında alternatif ihracat pazarlarının hızla bulunacağını ifade etmelerine rağmen, bu neredeyse imkansızdır. Çünkü Suriye'de üretilen petrol ancak Avrupa'da yer alan birkaç rafinede işleme tabi tutulabilmektedir.

Petrol gelirlerinin azalması Merkez Bankasının rezervlerinin de hızla azalmasına neden olmuştur. Uluslararası rezevler, 18 milyar dolardan 10 milyar dolara kadar düşmüştür. Bu durum Suriye parasının hızla değer kaybetmesine yol açmıştır. Bu bağlamda Suriye'nin parası yüzde 50 civarında devalüasyona tabi olmuş, dolar Mart 2011'de 47 Suriye Pound'una eşit iken bugün 62 seviyesine çıkmıştır. Kayıt dışı piyasalarda ise, 1 dolar 67 Suriye Pound'uyla işlem gördüğü (özellikle Lübnan'da) bilinmektedir. Yerli paranın değerini korumak isteyen Suriye yönetimi, döviz kaybına neden olan lüks tüketim mallarının ülkeye girişine sınır getirmiştir. Ancak bu durum Esed yönetimini destekleyen iş dünyasının ve orta sınıfın tepkisine de neden olabilir ve bu kesimlerin desteklerini Esed yönetiminden çekmelerine yol açabilir. Ayrıca bankalardaki mevduatın yüzde 35 civarında azaldığı da ifade edilmektedir.

Bütün bu gelişmeler Suriye ekonomisinin kimyasını bozmuş durumdadır. Nitekim 2011'de yüzde 3.4 oranında küçülen ekonominin 2012'de daha büyük bir oranda küçüleceği (yüzde 6 civarında) beklenmektedir. Enflasyonun da hızla yükseldiği ve birçok temel tüketim mallarının fiyatlarının birkaç katına çıktığı bilinmektedir. Suriye ekonomisi için önemli bir kalem olan Turizm gelirleri de suyunu çekmiş (geçen yıl Mart ayından beri gelen turist sayısı yüzde 64 azalmış) durumdadır.

Suriye ekonomisi, bu kötü gidişe dış yardımlarla dur demeye çalışmaktadır. Özellikle İran, Irak ve uluslararası yaptırımlara katılmayan Rusya'dan yardım sağladığı bilinmektedir. Rusya'nın yardımı daha çok teknik düzeyde iken, İran'ın daha çok finansal destek verdiği ifade edilmektedir. Bu yardımların ilelebet sürmesi oldukça güçtür. Destekledikleri bir örgüt değil, bir devlettir. Aşırı istihdam ile şişirilmiş verimsiz ve hantal kamu sektörünü finanse etmenin maliyeti her geçen gün artmaktadır.

Sosyalist ekonomik düzenden serbest piyasa ekonomisine dönüşmede ciddi sorunlar yaşayan Suriye ekonomisi, mevcut otoriter yapısıyla dünya ekonomisine eklemlenmede de gecikmiştir. Küresel ekonominin sunduğu fırsatları değerlendiremeyen Suriye ekonomisi, iyi işleyen bir vergi sistemine sahip değildir. Petrol dışı kamu gelirleri çok küçük düzeydedir. Zaten petrol kaynakları da hızla azalmakta ve yakın gelecekte petrol ithal eden ülke konumuna dönüşmesi beklenmektedir. Halk hareketleri Suriye'yi makroekonomik dengelerin bozulma eğilimine girdiği bir dönemde vurdu. Barışçıl gösterileri şiddet kullanarak bastırma yolunu tercih eden Suriye yönetimine karşı alınan ekonomik yaptırımların etkisini göstermeye başladığı görülmektedir. Petrol ihracatının durma noktasına gelmesi, Merkez Bankasındaki döviz rezervlerin hızla azalması, Suriye parasının hızla değerini yitirmesi, sıradan tüketim mallarının fiyatlarının (enflasyonun) hızla artması ve turizm gelirlerinin kaybedilmesi, makroekonomik dengesizliğin artmasına ve ekonominin daha da kırılgan hale gelmesine yol açmıştır. Bu durum, Suriye yönetimine destek veren sunni orta sınıf ticaret erbabının hızla kendi davranışlarını sorgulamalarına yol açacağı açıktır. Suriye muhalefetinin son günlerde Halep ve Şam gibi ticaretin yoğun olduğu şehirlerde etkin olmaya başlaması, rejimin geleceğinden ümit kesen sunni burjuvazinin yol ayrımında olduğu anlamına gelmektedir.