ABD ve NATO, 20 yıllık savaşın ardından Afganistan’dan çekildi. Taliban ise ülke genelinde 34 vilayetin 31’ini kısa sürede ele geçirdi. Bizde “Taliban kimdir, mezhebi nedir, lideri kim? Taliban nasıl ortaya çıktı, amacı nedir? Taliban güçleri başkente nasıl bu kadar hızlı ulaştı?” sorularını Akademisyen Yazar Dr. Nasseruddin Mazhari’ye sorduk.
1-Taliban ne demek, Ne zaman kuruldu, liderleri kim?
1979’da Sovyet işgalinden sonra yönetime mücahitler geçti. Mücahitler arasında çıkan anlaşmazlık sonucunda ortaya çıktılar. Kandahar bölgesinde 1994 yılında Taliban kuruldu. Kendilerine Talebe kelimesinin çoğul hali olan “Taliban” ismini verdiler. İki yıl içinde ülkenin büyük bölümünde kontrolü ele geçirdiler. 1996’da da İslam Emirliğini ilan ettiler. Kurucu lideri Molla Ömer Ahund’dur. Taliban’ın bugünkü dini lideri Heybetullah Akhunzade, siyasi lideri ise Molla Abdül Gani Birader’dir.
2-Etnik kökenleri nedir?
- Taliban’ın içerisinde Çin’in zulmünden kaçan Uygurlar, Çeçenistan’dan kaçmış olan gençler, Özbekistan ve Tacikistan’dan gelen muhacirler de vardır. Ama çoğunluğu güneyde yaşayan Peştunlardan oluşuyor.
3-Hangi ekolü savunuyorlar, hangi mezheptenler?
Taliban üyeleri Hanefi mezhebi mensubudur. Hindistan’dan Pakistan’a uzanan etki alanına sahip Diyobendi Medrese ekolünü takip ederler.
4-Geçmişte neden eleştirildiler, bugünkü pozisyonları ne?
- 1996-2001 yılları arasında Afganistan’da yönetimi ele alan Taliban, geçmişte kadınlara yönelik kısıtlamaları ve El Kaide’ye yakınlığı nedeniyle eleştirildi. Kadınların eğitim alması ve çalışması yasaklanmıştı. Teknolojiye de karşıydılar. Ancak grubun eski duruşuna göre yumuşadığı belirtiliyor. Şimdilik yumuşak geçiş yapacaklarını söylüyorlar. Halka zarar vermeyeceklerini normal yaşamın devam edeceğini belirtiyorlar.
5-Kaç silahlı gücü var, neden bu kadar rahat ilerlediler?
70 bin kişilik orduydu. Şu anda güneydekilerin katılmasıyla 100 bini geçti. Çabuk ilerlemelerinde Afgan halkının savaştan bıkmış olmasının etkisi büyük. Ayrıca ‘Peştun’ milliyetçiliği de diğer bir faktör. ABD desteği ile kurulun 300 binlik Afgan ordusunun içerisinde önemli generalleri arasında ‘Peştun’ milliyetçileri vardı. Onların 2020 yılında Taliban’la gizli anlaşmalar yaptığı belirtiliyor. Yerel halk zaten Afgan yönetiminin beceriksizliğinden bıkmıştı. Oturmuş demokratik bir devlet yoktu. Ordu komplo ile teslim edildi. Taliban bile bu olanlara şaşırdı.
6-Ülkenin tamamı Taliban’ın eline geçti mi?
- Kabil’in kuzeyindeki Pençşir vilayetinde direniş devam ediyor. Yüz binlerce Tacikten oluşan halk toplandı. Ahmed Şah Mesud’un oğlu Ahmad Massoud Afganistan mücahitlerini çağırıp etrafına topladı. Direniş noktası olan Pençşir Vadisinin unutulmamasını vurguluyorum. ‘Ya şartlarımızı kabul ederler onurlu şekilde teslim oluruz. Hak hukuk tanımazlarsa biz sonuna kadar savaşacağız’ diyorlar.
