Demokratikleşmeden İSLAMLAŞAMAYIZ

İslam ve demokrasi arasında uyumsuzlık olmadığını savunuyorsunuz ve eleştiriliyorsunuz.

Onlar iki terimden birini ya da her ikisini de yanlış anlıyorlar. Benim demokrasi tanımım şöyle: "Temel aktörlerin kabul edecekleri, ahlaken kabul edilebilir bir tavize dayalı olan ve bireysel hakların garanti altına alındığı, istikrarlı ve kapsayıcı bir yönetim sistemi." Bu formülün neresi İslam'la bağdaşır kabul edilmiyor?

Bir yönetim sisteminin ahlaken savunulabilir olması için siyasi rakiplerin kendi aralarında varacakları uzlaşmayı ahlaki temellere oturtmaları gerekir. Toplum tamamen Müslümanlar'dan oluştuğu durumlarda, zaten demokrasi uygun olan tek sistemdir. Raşid Halifeler dönemi tam anlamıyla bir demokrasiydi. Toplumun bütün üyeleri eşit kabul ediliyordu. Sadece bir fert dahi Halife'ye hukuka atıfta bulunarak itiraz edebiliyordu.

Geleneksel Müslümanlar'ın demokrasiye karşı oluşlarının iki temel gerekçesi var: Ferdi hakların kapsamı ve hakimiyetin kime ait olduğu. Demokrasinin ferdi hakların kapsamını fazla esnettiğini düşünüyorlar. Oysa bu kolay çözülebilir bir sorun. Zira halkın kendisi hangi haklara sahip olacağına kendisi karar verecektir. Hakimiyetin kime ait olduğuna gelince, demokrasiye karşı çıkan düşünürler hakimiyetin Allah'a ait olduğunu, demokrasinin ise hakimiyeti halka ait gördüğünü ileri sürüyorlar. Bu yanlış tanımlanmış bir soru.

Problem aslında Allah'ın hakimiyetine karşı insanların hakimiyeti şeklinde ortaya çıkmıyor. Sorun hangi insanların yönetim hakkına sahip olduğuyla ilgili. Bugün peygamberler olmadığı ve İslam ruhbanlık sınıfını reddettiği için, İslami prensiplerin yorumlarında bütün Müslümanlar aynı haklara sahiptir. Özetle, demokrasi ve İslam'ın bağdaşır olmadığı fikri ancak Allah adına insanları yönetme hakkına sahip olduklarını düşünenler tarafından ileri sürülebilir. Böyleleri kendilerine ait olmayan bir otoriteye sahip çıkıyorlar.

Hiçbir İslam ülkesinin nüfusunun tamamen Müslümanlar'dan oluşmadığını göz önüne alırsak, "ahlaken savunulabilir taviz"i nasıl başaracağız?

"Ahlaken savunulabilir taviz"le, toplumda değişik grupların ortak olarak destekleyeceği, her birinin kendi bakış açısından savunulabilir bulacağı, belli uygulamalar ve değerlere dayalı bir fikir birliğini kastediyorum. Temel insan haklarını liberaller hümanist bir bakış açısıyla, Hristiyanlar, Yahudiler ve Müslümanlar'sa dinsel bir bakış açısıyla destekleyebilirler. Her grup kendi perspektifinden bunun en doğru davranış biçimi olduğunu düşünebilir. Sağlam bir sosyal barış temeli için bu görüş birliği çok önemli. Ahlaken savunulabilir taviz çoğulcu siyasi toplumun temelidir. Bunun için insanların ayni dinden olmaları ve aynı ideolojik perspektife sahip olmaları gerekmez. Önemli olan belli bir siyasi işbirliği formülünde birleşmeleri ve bunu ahlaken ikna edici bulmaları.

Demokratik devlet ve hukuk devleti sistemlerinin esası kamu gücünü zayıfı güçlüye karşı korumak için kullanmaktır.

Siyasetin kuvvetler arasında bir denge problemi olduğunu söylüyorum. Ancak bu dengeleme toplumun bütün fertlerinin çıkarlarını dikkate alacak bir asgari standarda tâbi olmalı. Demokratik vizyon bunu gerektiriyor ve İslam öğretilerinin özünde de bu var.

Peki neden demokratikleşemiyoruz?

Müslümanlar'ın demokratikleşme tecrübelerinin akamete uğramasının birden fazla nedeni var. İslam'ın siyaset alanındaki hükümlerinin tartışmaya açık olması bir sorun olarak görülebilir. Bir başka neden de etnik farklılıklar. Derin etnik ayrışmalar demokratik hayat tarzına uyumlu değil. Despotik rejimler iktidarlarını pekiştirmek için bu tür sosyal ayrımları maniple edebiliyor veya imal edebiliyor. Demokratikleşme için önemli bir şart demokrasiyi istikrarsızlaştırabilecek sosyal ayrışmaların giderilmesidir.

Batı'nın da içinde yer aldığı etkili uluslararası aktörler İslam dünyasında despotizmi destekliyorlar ve demokratikleşmeye muhalifler. Bu şartlar altında Müslümanlar'ın demokrasi mücadelesi verebilmeleri çok zor. İslam'la demokrasinin uyumsuz olduğunu savunanlar ise mücadeleyi daha da zorlaştırıyor.

Önemli iki Amerikalı analist son aylarda çıkan bir makalelerinde şu yorumu yapıyordu: "Müslüman Ortadoğu'da ABD için demokratik açmaz son derece net. Amerikan çıkarları mevcut rejimlerin istikrarına dayalı; Amerikan değerleri ise bu rejimleri zayıflatabilir. Problem bazılarının iddia ettikleri gibi Müslümanlar'ın demokrasi için "hazır" olmadıkları değil. Problem Washington'un bu ülkelerin demokratik tercihlerine hazır olmadığıdır." Bu eski bir sömürgecilik sorunu. Hakim güçler bölgedeki halklarla müzakerede bulunmak yerine onları kontrol etmek istiyor.

İran Batı'nın tavrını etkileyebilir mi?

ABD ve Batı'nın İslam dünyasına karşı tutumu değişmezse, İran'da demokrasiye verilen destek bir başka yerde despotizme verilen desteğin bir uzantısı olarak değerlendirilecek; yani boyun eğdirme çabası, kontrol ve maniple etme arzusu olarak. Ancak problemin esas kaynağının İslam dünyası olduğunu unutmayalım. Başka milletleri çıkarlarının arkasına düştükleri için suçlayamayız.

İran tecrübesi birçok açıdan ilginçtir. Öncelikle, bu tecrübe bize bir İslami sistemin istikrarsızlığa saplanmadan demokratikleşebileceğini gösteriyor. Demokrasiyi İslami bir bakış açısından meşrulaştırmak İslam dünyasında demokratikleşmenin önündeki en büyük engelin ortadan kaldırılması demektir. İran tecrübesi diğer ülkelere demokratik ilham kaynağı olabilir, tıpkı İslam devriminin bölgede birçok harekete ilham kaynağı olduğu gibi.