İRANLI AYDINLAR ŞİDDETİ TARTIŞIYOR - 2

İran'daki 'dini aydınlar' 60'lı yılların ikinci yarısında giderek sayıları artan ve çeşitlenen dergi ve gazetelerde dinin iktidar için araçsallaştırılmasını, sonra kitlesel katılımı tartışmaya açtılar. Kitlesel katılım üzerine tartışmalar, dini istibdat taraftarlarının güçlerinin sorgulanarak sınırlanmasında etkili oldu. Son yıllarda ise kitlelerin yönetime katılımı, insan hakları, dindar ve dindar olmayanın birarada yaşaması gibi konular konuşuluyor. Bu arada dini aydınların kelam ve felsefe alanından, pratik sorunlarla daha ilgili olan sosyoloji ve siyaset sosyolojisi alanına kaydıkları görülüyor. Dinin aslını koruma kaygısıyla yeni sorulara kendilerini kapatanlar ister istemez dinin hayattan kopmasına yol açabilirken, bu sorulara cevap vermeyi önemseyen, dini aydınlar da, dinin aslını zedeleme endişesinden kurtulamazlar.

Yenilenme yanlısı, gelişmeci fıkıhtan yana Hamid Rıza Celalipor gibi aydınlar, istibdat yanlısı kesimlere yönelik eleştirileri nedeniyle (mesela CNN'de Amanpor'un programında yapıldığı gibi) kendilerinin devrime karşı hatta laik aydınlar olarak gösterilmesinden rahatsızlık duymaktadırlar. Sorumluluklarını 'Hem asrın dindarlaşması, hem dinin (fıkhın) asrileştirilmesi' şeklinde formülleştiren ıslahat taraftarı dindar aydınlar kendileriyle gelenekselciler ve fundamentalistler arasındaki bakış açısı farkını şöyle izah etmektedirler: Dini yenilikçiler zaman ve mekandaki farkı göz önünde bulundurarak, fıkhi meseleleri gündeme getiriyorlar. Gelenekselciler ve fundamentalistler ise zaman ve mekanda bu konuda bir değişiklik olduğunu kabul etmedikleri gibi, fıkhi mirasın, çağdaş hayat biçiminin Müslüman bireye ve topluma getirdiği yeni problemlere cevap vermekte yetersiz kaldığını da kabul etmiyorlar.

Asr-ı Azedegan Gazetesi yazarlarından Alirıza Alevitebar'a göre, yenilikçilerin öteki akımlarla veya eğilimlerle arasındaki en önemli fark, dini telakkide dine bakış tarzında ve dinden, özellikle fıkıhtan beklentilerde ortaya çıkıyor.

Dini düşüncede yenilenme taraftarları 'füru' konularda içtihadı ve yeni nazariyelerin ileri sürülmesini meselâ kadınların Fıkhı meselelerinin çözümü için gerekli görseler de yeterli bulmazlar. Onlara göre bu meseleler ancak yeni bir bakış açısıyla kaynaklarda içtihat edilerek çözümlenebilir. Fıkha yeni bir bakış ve yeni bir fakih bakışı zaman ve mekanın içtihata etkisini göz önünde bulunduran ilmi ve mantıki yolun açılmasını mümkün hale getirir. Yenilikçi dini aydınlar arasında gelişmeci fıkıhla ilgili iki yaklaşım görülmektedir. İlk yaklaşımı savunan aydınlar, İslam tarihinde fıkıh, kelam ve irfan alanında mevcut olan paradigmaların bütünüyle değişmesi gerektiğinden yanadır ve bu paradigmaların sürdürülmesindeki ısrarın devletle halk arasında bir uçuruma yol açacağı, toplumda şiddetin yaygınlaşmasına kaynaklık ettiği veya edeceği görüşündedir.

Bu yaklaşıma göre, bugünün dünyasında yaşayan insanların ihtiyacını ancak demokratik yapılar ve kurumlar karşılayabilir. Ancak geleneksel kelam ve fıkıhta ısrar etmek, demokratik siyasi kurumları meydana getirmekten vazgeçmek demektir. İkinci yaklaşım ise geleneksel paradigmaları kullanarak yapılan içtihatlarla günümüz meselelerine cevap bulunabileceği yönündedir. Bu yaklaşımı benimseyen alimler tarihte kullanılmış her siyasal kurumun ve paradigmanın bugün şiddete yol açacağı görüşünü kabul etmezler. Burada önemli olan o yapı ile, yapının hitap ettiği halk arasında bir uyum olmasıdır.

Dini aydınlar arasında seçkin bir yeri olan ve Popper'i İran'a tanıtan Abdülkerim Suruş, dini alanda faşist okumaların, şiddeti ve terörü beslediği görüşündedir. Suruş'a göre ahlak kanunla sağlanamaz, eğer ahlakı kanunla gerçekleştirme yoluna giderseniz, onu ahlak olmaktan çıkarırsınız. Diğer taraftan, ahlaki alanda iyilikler ve kötülükler değerlendirilirken önceliklere dikkat edilmemesi, toplumda deformasyona yol açabilir. Ahlaki yozlaşma denilince sadece nameşru kadın-erkek ilişkisi akla gelmemelidir. Rüşvet, nedenleri ve sonuçları itibarıyla bundan yüz kez daha kötüdür. Mesela siyasal istibdad İran tarihinde bir yozlaşma kaynağıdır. Siyasal istibdat öncelikle insanı şahsiyetsizleştirir ya da şahsiyetini zayıflatır. Şahsiyetsiz ya da zayıf şahsiyetli insanlar ise baskı görmeye yalkınlaşırlar. Bugün İran'da muhafazakarlarla yenilikçi dindarlar arasında süren tartışma bir bakıma, kitaplardaki ve küliyatlardaki İslam'ın hayatla yüzyüze geldiği bir hesaplaşma, süzme ve tasfiye sürecinin de ifadesidir.

Kitlelerden dini, geçmiş yüzyıllardaki formlarla yaşamalarını bekleyen tutucular, İslamiyet'i tek bir yoruma hapsederken, halkın ideal Müslüman toplumu oluşturmak için bu yorumu sorgusuz sualsiz kabul etmesi gerektiğine inanıyorlar. Halen hapiste bulunan kapatılan Hordad Gazetesi'nin editörü Huccehülislam Abdullah Nuri'ye göre, dinimiz çeşitli hayat tarzlarını onaylayabiliyorken, dini tekelci bir şekilde topluma dayatan anlayış yüzünden, bazı insanlar inansalar bile, dinden uzaklaşıyorlar. Ancak, tebliğ bir sanattır ve peygamberlerin sanatlarındandır. Bu alanda yalnızca âlemlerin rahmeti olan Peygamberimiz'in sireti ve sünnetini izleyerek, uygun cevaplar alabiliriz. Son iki yılda yayınlanan bağımsız gazetelerin ilki olan Camea'nın editörü Şemsilvaizin, şu anda İran'da siyasal, sosyal ve kültürel gelişme önündeki en büyük engeli, "cahili kaynaklara dini bir itikatla bağlı olan kesimler" olarak gösteriyor. Dini aydınlara göre İslam, insanın sürekli duvarlarına çarparak hayatını zorlaştırdığı dar ve karanlık bir sokak olarak algılanamaz. Ataullah Muhacerani'nin dediği gibi, İslam geniş, ferah, insanın kendini özgür hissettiği çiçeklerle, yeşilliklerle ve neşeyle dolu bir yoldur ve bir Müslüman bütün hayatı boyunca işte bu yolda yürümelidir.