Kutuplaşma

Modern dünyâda siyâsete, onu sâdece adâlet dairesinde bir yönetme sanatı olmaktan çıkaran dinamikler eklemlenmiştir. Bu dinamikler toplumsaldır. Toplumsal dinamikler, gerek siyâseten tanınma; gerek siyâsete katılma anlamında çok sayıda talebin ortaya çıkmasını sağladı. Bu talepler şu ya da bu biçimde siyâseti ısıttı. Yerleşik kurumları iş göremez hâle getirdi.

Yeni dinamikler, siyâsetin kurucu değeri olan, "herkesin haddine düşenle yetinmesi" anlamında "adâlet" değerini de gözden düşürdü. Modern dünyâda siyâsetin hâkim postülası eşitliktir ve eşitlik, adâlete baskındır. Adâlet dağıtımı ile ilişkili cümle geleneksel çevrimsel süreçleri aksatan da bu olmuştur. Gelenekçi bir rahatsızlıktan hareketle bakarsak, ortalık "edep bilmezler"den geçilmez oldu. Modern dünyânın babaları, geleneksel dünyânın babalarını örnek alıp, söz dinlemeyen çocuklarıyla hesaplaşmaya başladı. Paternalizm kadim dünyânın mûtadıdır. Oysa modern dünyâda paternalizm bir "bilinç" türüdür. (Almanların ünlü an sich ve für sich ayırımını hatırlayalım).

Edep ve edepsizlik; ölçülülük ile ölçüsüzlük tartışmalarının, modern dünyânın siyâset gündeminde ağırlıklı bir yere sâhip olduğu çok âşikârdır. Paternalist muhafazakârlar, her defâsında reelpolitik ve pozitivizm ile yetinip, siyâsetin dönüşümünü bununla sınırlandırmak istediler. (Unutmayalım hem Kardinal Mazarin hem de Mustafa Reşid Paşa bu anlamda modernistti. Oysa çocuklar, Mazzini ya da Namık Kemal hep moralpolitik güttü).

Günümüzde "Babalar" ve "Oğullar" arasındaki açık, Batı"da büyük ölçüde kapanmış gözüküyor. (Metternich Restorasyonu bile bu konuda çok anlayışlı ve dikkatliydi). Batı"da paternalizm son ve en berbat çıkışını Soğuk Savaş döneminde yaptı. Yeni Mccarthy"ler postmodern dünyâda barınmakta zorlanıyor. Kilise bile artık söylemini değiştiriyor. Yeni ekonomizm ve teknolojizm kuşaklar arası buzları eritti. Son on yıllarda (80"ler ve 90"lar) romantizm yerini kariyerist hesaplamalara ve tüketim hesapçılığına bıraktı. Bu, gençliğin derin pozitivizme eklemlenmesini anlatır. Ama sözkonusu trendlerin, 2000"li yıllardaki krizlerle birlikte çöküşe geçtiği; içi boş bir fantazma olduğu artık anlaşılıyor. Önümüzdeki on yıllarda gençliğin siyâsette yeniden etkili olmaya başlayacağını öngörebiliyoruz.

Ben bu gelişmenin Batı"da yeni bir paternalizm-gençlik gerilimini başlatacağını sanmıyorum. Öte yandan, eksik Keynesçi yapıların mirâsına sâhip Lâtin Amerika ülkeleri, Çin, Rusya ve Türkiye"nin de içinde olduğu yarı-merkez toplumlarda sözkonusu gerilim peyderpey tırmanacak gözüküyor. Ama hiç kimse başkaldırının romantik olacağını beklemesin. Romantizm kaybedilmiştir. Yaşam tarzlarına titizlenmek; tüketim ayrıcalığı elde etmek ya da bu yoldaki kayıpları telâfi etmek içindir. Bu da özünde egosantrizm; hattâ narsisizmdir ve "varlığını başka bir varlığa armağan etmeyi" güden romantizmin kaybına işaret eder. Özgürlük bugün romantik değil, narsisist bir taleptir.

Paternalistlere gelince; narsisist gençliğe karşı, romantik gençliğe olduğundan daha fazla tahammülsüz olacağını beklemeliyiz. Bu tahammülsüzlüğü, çoğu kez kibirle birleşen bir özgüven destekliyor. Çünkü bugün, narsisist özgürlük talebi, toplumsalda yankı bulan moralpolitik değerde değildir. 68"liler (bizimkiler değil) özgür aşkı savunurken bile narsisizm yapmıyordu. Onlarınki belki yerleşik ahlâkla çatışan, ama son tahlilde başka bir ahlâka bağlanan romantik bir talepti. Yâni moralpolitik bir değeri vardı. Şimdi moralpolitik, kitle vasatlarında düşünen ve bu vasatları dayatan paternalizmin tekeline geçti. Yâni tehlike, popülizm ile paternalizmin egemen bir doktrinde birleşmesidir.

Geçen yazımda, "sol" için derin pozitivizmden arınma ve yitik geçmişle buluşmayı bir çıkış olarak gördüğümü ifâde etmiştim. Türkiye"de karşılığı çok zayıf olan; ama Lâtin Amerika"da başarılı örüntülerine rastlayabileceğimiz bir deneyimdir bu. "Sağ" için ise çıkış yolu paternalizmde ısrar değil; ondan arınabilmektir. Bunlar sağlanamazsa, önümüzdeki on yıllardaki siyâsal gündem sık sık paternalist popülizm ile narsisist bireysilik arasındaki dalaşlara sahne olacak gözüküyor...