Narkotik işgal

Afganistan, bir yandan 5 Nisan'da yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerine hazırlanırken, diğer taraftan da 13 yıllık işgalin bitişi için gün sayıyor. ABD'nin askeri müdahalesi, 11 Eylül saldırılarının faili olduğu iddia edilen El Kaide lideri Usame bin Ladin'in izini sürmekle başlatılmıştı Afganistan'da. ABD'nin başını çektiği güçlerin NATO şemsiyesi altında yaptığı sivil katliamlar ülkenin hafızasında hâlâ kanayan bir yara. Yabancı güçlerin bu yılsonunda ülkeyi terk etmesi beklenirken, 1979-1989 Sovyet işgalinin bile etkisini üzerinden atamayan Afganistan'ı bu tarihten sonra nasıl bir geleceğin beklediği soru işaretleriyle dolu.

Afganistan'da gerek Rus müdahalesi, gerekse Batılı güçlerin operasyonları sırasında yüzbinlerce sivil hayatını kaybetti. Ancak bu ülkede insanların hayatı sadece bombalarla kararmıyor. Afganistan'ın makûs talihinde rol oynayan aktörlerden biri de hiç şüphesiz afyon çiçeği (haşhaş) üretimi. Milyarlarca dolarlık yatırımlar, afyon üretimini azaltmaktan ziyade patlama noktasına getirdi. Çiftçileri afyon üretiminden uzaklaştırma çabaları, yolsuzlukla mücadele ve uyuşturucu baronlarıyla Taliban arasındaki bağın kesilmesine yönelik 10 yıldan fazla süredir ortaya konulan çabalara rağmen 2013 yılında tarihi bir rekor yaşandı.

2001 Temmuz ayında dönemin İngiltere Başbakanı Tony Blair, 'El Kaide ve Taliban rejimi, uyuşturucu ticaretiyle besleniyor. İngiltere'de satılan eroinin yüzde 90'ı Afganistan kaynaklı. Bunu durdurmak, doğrudan ulusal çıkarlarımız arasında' demişti. Blair'in 'apaçık yalan' söylediğini ifade eden İngiliz gazeteci Brian Cloughley ise bu durumu şöyle değerlendiriyor: 'Taliban iktidardayken şüphesiz zalimdi. Ancak uyuşturucu üretimini yasakladılar ve afyon üretimini 2001'de 8 bin hektara kadar indirdiler. Bunun üzerine ABD Afganistan'ın uyuşturucu ile mücadelesine1.5 milyar dolar yardım yapacaklarını açıkladı. Ancak hemen ardından Başkan George W. Bush, 'Taliban ve El Kaide, iki şeytan, uyuşturucu ticaretini, cinayetlerini finanse etmek için kullanıyor. Temel hedefimiz, Afganistan'ın bir kez daha bu amaçla kullanılmasını engellemek' dedi. O da Blair gibi yalan söylüyordu.'

ABD-İngiltere işgali ile birlikte Taliban'ın düşmesi sonrası Afganistan'da yabancı uyuşturucu baronları devreye girdi ve 2003'te üretim 80 bin hektara kadar çıktı. Cloughley'ye göre, şuan 200 bin hektarı aşan üretim alanlarının çoğu, Amerikan istihbaratı CIA'in 2001-2002 yılları arasında cömert rüşvetler verdiği isimler tarafından kontrol ediliyor. Bu desteğin arkasında, küresel anlamda en büyük afyon üreticisi olan Afganistan'a olan bağımlılığın devam etmesi yatıyor.

1994-2013 verileri dikkate alındığında Afganistan'da afyon çiçeği için ayrılan tarım arazilerinin artışı dikkat çekiyor. Sovyet işgali sonrası Taliban'ın yönetimde olduğu 1994 yılında 71 bin hektarlık alan afyon üretimi için kullanıldı. 2000 yılı Temmuz ayında Taliban lideri Molla Muhammed Ömer, dönemin şartlarında 'olağanüstü' olarak nitelendirilen bir karara imza attı ve 'İslam'a uygun olmayan afyon üretimi yasaklandı' açıklamasını yaptı.

Bu kararla birlikte üretim bıçak gibi kesildi. 2001 yılında 8 bin hektara kadar indi, bazı çiftçiler afyon çiçeği ekimi için kullandıkları arazilerde buğday yetiştirmeye başladı. Taliban'ın attığı bu adım karşısında uluslararası kamuoyu ise sessiz kaldı. Batılı ülkeler Afganistan'daki afyon yasağını takdir etmekte başarısız oldu.

Aradan bir yıl geçmesinin ardından, işgalin birkaç ay öncesinde BM adına bir heyet, ABD'li iki narkotik uzmanını da yanlarına alarak Afganistan'da incelemelerde bulundu. 10 günlük gezi sonrası Amerikan basını, gözlemcilerin şaşkınlık içinde ifade ettiği, 'araştırma yapılan hiçbir alanda afyon izine rastlanmadı' sözlerine yer verdi. Bu ilerleme, Afganistan'ın dünyadaki en büyük afyon tedarikçilerinin başını çektiği dönemin üzerinden bir yıl bile geçmeden yaşandı. Ancak afyon yasağının etkisi, 2002'de Taliban'ın devrilmesi ile birlikte sona erdi.

NATO'nun imza attığı sivil katliamların gölgesinde kalan uyuşturucu üretimi, yıllar içinde katlanarak 2013'te 209 bin hektara kadar ulaştı. İşgalin devam ettiği yıllarda ülkede saldırılarını artıran Taliban'ın adı bu kez, uyuşturucu ticaretinden en çok faydalanan aktörler arasında zikredilmeye başladı. Afganistan'da afyon ticaretinin yüzde 90'ı, güney (yüzde 68) ve batı (yüzde 22) vilayetlerinde gerçekleşiyor. Üretimin kalbi, güneyde Taliban'ın kalesi olarak bilinen Helmand. 2013'te Helmand'da 100 bin, Kandahar'da ise 28 bin hektardan fazla alan afyon üretimine ayrıldı.

Uyuşturucu yapımında kullanılan servet değerindeki afyon, Afganistan üzerinden Avrupa ve Asya'da uluslararası pazarlara sunuluyor. Dünya genelinde afyon tedarikinin yüzde 90'ı Afganistan üzerinden sağlanıyor. Alıcı ülkeler arasında Rusya, İran ve Çin'in başı çektiği belirtiliyor. Her yıl Afganistan kaynaklı uyuşturucu kullanımından ölen Rus vatandaşlarının sayısı, 10 yıllık Sovyet işgali sırasında verilen kayıpların toplamından bile fazla. Orta Asya'da afyonlu ilaçların neden olduğu HIV salgını ile ciddi kayıplar yaşanırken, İran'ın ise afyon bağımlılığında dünyanın ilk sırasında yer aldığı ifade ediliyor. İran yönetimi ise ABD'yi Afganistan'daki afyon üretimini 40 kat artırmakla suçluyor.

Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi (UNODC) ile Afganistan Uyuşturucuyla Mücadele Bakanlığı'nın ortak hazırladığı rapora göre, 2013'te uyuşturucu yapımında kullanılan afyon çiçeğinin üretimi için ayrılan alan, bir önceki yıla oranla yüzde 36 artarak 209 bin hektara ulaştı. 2012'de bu rakam 154 bin hektardı. 2013'te yetiştirilen ürün yüzde 49'luk artışla 5 bin 500 tona ulaşırken, üretimden elde edilen gelir ise 250 milyon dolar artarak yaklaşık 1 milyar doları buldu.

Uyuşturucu ile mücadele için Afganistan''da milyarlarca dolar harcayan ABD ve İngiltere''nin yaptığı ilk iş, afyon tarlalarını imha etmek oldu. 2012''de 9 bin 672 hektarlık afyon ekim alanı imha edilirken, 2013''te ise bu işlem 7 bin 348 hektarda kaldı. Narkotik savaşta, aşırı güce başvurulması, bitki öldürücülerin kullanılması, çiftçileri dava etmek gibi yöntemler de çözüm yerine daha büyük sorunlara yol açtı. 3 milyon çiftçinin çalışma alanlarının yok edilmesi, bazı vatandaşların ABD-NATO birliklerine sırt çevirip Taliban''a destek vermesine neden oldu.

2013'te hektar başına elde edilen 4 bin 500 dolarlık gelir birçok Afgan için 'ekmek kapısı' oldu. Yapılan araştırmaya göre halkın yüzde 72'si afyon üretimini, 'yüksek gelir' için tercih ediyor. Diğer sebepler ise şöyle sıralanıyor: Yaşam koşullarını iyileştirmek, kredi borçlarını kapatmak, devlet desteğinden mahrum olmak, iklim koşullarının üretime elverişli olması ve kişisel tüketim.

Birçok aile için tek kazanç kapısı olan, diğer taraftan da uyuşturucu tacirlerine ciddi anlamda gelir sağlayan afyon üretiminde artış olduğu kadar bu bitkiyi yetiştirmeyi bırakanlar da var. 2013 yılında bu yönde adım atan çiftçilere sorulduğunda ilk söyledikleri sebep, afyonun İslam tarafından yasaklanmış olması. Diğer nedenler ise hükümetin koyduğu yasaklar, hastalıklar, yeterli mahsul alınmaması, ürünlerinin imha edilmesi korkusu ve afyon çiçeğinin insan sağlığına zarar vermesi şeklinde sıralanıyor.

Uyuşturucu ile Mücadele Bakanı Din Muhammed Mubariz Raşidi, kaçakçıların ağır cezalar almasının etkili olacağını söylerken, daha fazla finansal desteğe ihtiyaçları olduğunu da dile getiriyor. UNODC Direktörü Yury Fedotov ise, Afganistan''da söz konusu bazı arazilerde, afyon yerine fiyatı yüksek safran gibi ürünlerin yetiştirilmeye başlanmasının olumlu bir gelişme olduğunu söylese de resmin tamamına baktığında tablonun hiç de iç açıcı olmadığını belirtiyor.

Afganistan'da afyon üretiminde olduğu kadar tüketimde de ciddi bir yükseliş söz konusu. Ülke genelindeki uyuşturucu bağımlısı sayısı 1 milyonu çoktan aşmış durumda. Uyuşturucu kullananların yüzde 20'si kadınlar ve 18 yaş altı çocuklar. 'Afyon virüsü', halkın direnç gücünü de ortadan kaldırıyor. Uyuşturucu tüketimi nedeniyle vücuttaki bağışıklık sisteminin zayıfladığı gözlenirken, diğer taraftan da suç olaylarında ve çatışmalarda da artış gözleniyor.

Başkanlığa ilk kez seçildiği 2008'den bu yana Afganistan'daki güçlerin çekilmesi yönünde adım atan Barack Obama, 2014 sonu itibariyle bitmesi beklenen işgal sonrası için de hazırlık yapıyor. İki ülke arasında hazırlanan İkili Güvenlik Anlaşması, Cumhurbaşkanı Hamid Karzai'nin masasında aylardır imzalanmayı bekliyor. Nisan'daki seçim öncesi Karzai'nin anlaşmayı imzalamayacağına kesin gözüyle bakılıyor. 2014 sonrası ülkede kalması pazarlık konusu olan 10-15 bin Amerikan askerinin varlığına şüpheyle yaklaşan Karzai, iç siyasi hesapları da dikkate alıyor.

Obama ise işi ağırdan alan Karzai'nin 'anlaşmayı imzalayacak gibi görünmemesi' nedeniyle yeni arayış içerisinde. ABD Başkanı'nın Pentagon'a, ABD'nin 2014'ten sonra Afganistan'da hiçbir asker bulundurmamasını da içeren plan yapılması talimatını verdiği belirtiliyor.

ABD'nin Afganistan'da askeri varlığını sürdürüp sürdürmeyeceği şuan için bilinmez ama arkasında büyük bir uyuşturucu mirası bırakacağı kesin. Çekilme öncesi 2013'te yaşanan afyon üretimi patlaması buna en bariz örnek. Diğer taraftan ABD'de eroin bağımlısı insan sayısı hızla artarken Washington'ın Afganistan'daki uyuşturucu ile mücadeledeki başarısızlığı da su götürmez bir gerçek. İşgal boyunca Afganistan'a yapılan 100 milyar dolarlık yatırımın 10 milyarı uyuşturucu ile mücadelede harcandı. Ancak ABD Özel Müffetişi John Sopko'nun da itiraf ettiği gibi bu alanda hiç başarı elde edilemedi.