Yeni dünya sistemi, yeni sömürü düzeni

Birleşmiş Milletler, çifte standart tartışmaları arasında, bu hafta "insani müdahale" ve devletlerin egemenliklerinin sınırları üzerine bir tartışmaya daldı. BM Genel Kurulu dünyanın bu yıl yaşanan Kosova, Doğu Timor ve birtakım Afrika sorunlarından çıkarması gereken derslerle ilgili tartışmalarla çınladı. Gelişmekte olan ülkeler, yaşadıkları sömürge döneminin tecrübelerini de unutmayarak Batı'yı içişlerine müdahale etmeme konusunda uyardılar ve zengin ülkelerin merhamet göstermede veya savaşları durdurmak için siyasi istek göstermede seçici davrandıklarından yakındı. ABD Başkanı Bill Clinton, ABD'nin her bir acil insani duruma müdahale edemeyecek olmasının, hiçbirine müdahale etmeyeceği anlamına gelmediğini söyledi.

Bu tartışmalardan 21. yüzyılda; yöneticilerin soykırım, etnik temizlik ve vatandaşlarının haklarını ciddi biçimde ihlal etmek gibi konularda egemenlik ve bölünmez bütünlük gibi ikiz sütunların ardına saklanamayacakları anlaşılıyor. Genel Sekreter Kofi Annan, yaptığı dikkat çekici açış konuşmasında, uluslararası toplumun BM onayı ile "dünyanın neresinde gerçekleşirse gerçekleşsin insan haklarının büyük ve sistematik ihlallerini" önleyebileceğini ve önlemesi gerektiğini söyledi. Annan "Eğer suç işleyen devletler sınırların mutlak bir savunma sağlamadığını bilirlerse, BM Güvenlik Konseyi'nin insanlığa karşı işlenen suçları durdurmak için harekete geçeceğini bilirlerse bu tür hareketlere girişmezler" dedi. Annan 15 üyeli Güvenlik Konseyi'nin karar alamaması durumunda, NATO'nun Kosova konusunda Yugoslavya'yı bombalamasında gibi güçlü olanın uluslararası hukuku kendi denetimine almasının tehlikeli olduğunu söyledi. Annan, insan hakları konusunda sınırlı egemenliği ve ticaretten para politikalarına kadar devletler üstü bir yetkiyi savunan İngiltere, Fransa ve AB üyesi ülkelerden ciddi destek gördü. Annan ayrıca, devletler gruplarının menfaat bölgelerinde BM onayı olmaksızın hareket etmesini savunan Clinton'dan da destek aldı.

Afrika ülkeleri adına konuşan Cezayir Devlet Başkanı Abdülaziz Buteflika, insan hakları adına iç çatışmalara müdahale edilmesi trendine karşı çıkarak, bunun çoğu zaman krizlerin ekonomik ve sosyal köklerini görmezden geldiğini belirtti. Buteflika, müdahalenin ancak müdahalenin sözkonusu olduğu devletin onayı ile gerçekleşmesi gerektiğini söyledi. Bu prensip NATO'nun Kosova kampanyası sırasında gözardı edildi. Buteflika "Biz egemenliğe zarar veren hareketlere karşı aşırı duyarlıyız, bunun tek sebebi egemenliğin eşit olmayan bir dünyadaki yönetime karşı tek savunmamız olmasından değil, aynı zamanda Güvenlik Konseyi'nin karar alma mekanizmalarında yer almamamızdır" dedi. Buteflika şu soruyu sordu, "Müdahale nerede başlayıp, nerede bitecek? İnsani, ekonomik ve siyasi arasındaki ayrım nereden geçiyor? Müdahale sadece zayıf veya zayıflatılmış devletlere mi, yoksa tüm devletlere mi uygulanacak? Rusya Dışişleri Bakanı Igor İvanov da, insani amaçlarla askeri müdahalenin sadece, Moskova'nın da vetosunun olduğu Güvenlik Konseyi'nin kararıyla olabileceğini söyledi. İvanov: "Bu önlemlerin bazı ülkeler tarafından kendilerine yakın görmedikleri ülkelere bir baskı mekanizması haline gelmesini engellemeliyiz" dedi.

Brezilya ve Gona'nın temsil ettiği bir başka düşünce okulu, uluslararası müdahaleyi kabul etti bunun daha adil uygulanmasını istedi, özellikle Afrika'da. Brezilya Dışişleri Bakanı Luiz Campreia, "Niçin bazı kötü olaylar yoğun bir hareketliliğe yol açarken bazıları yol açmıyor? Dünyanın bir yerindeki olaylar büyük kızgınlığa yol açarken diğer bazı kesimlerdekiler yol açmıyor?" diye sorarak dünyanın Doğu Timor'a dikkat ederken, Angola'yı görmezden gelmesini eleştirdi. Gona Dışişleri Bakanı James Gbeho, uluslararası toplumun Balkanlar'da barışı korumak için yaptığının aynısını Afrika için de yapmasının zamanının geldiğini söyledi. Tartışmalardaki utanç noktası ise 1994'teki Ruanda katliamıydı, burada BM Tutsi'lerin katledilmesini önlemek istemiş ama büyük güçlerin özellikle de ABD'nin destek vermeyi kabul etmemesi üzerine geri çekilmişti. İngiltere ve Fransa şimdi Washington'ı Afrika'da Afrikalılar tarafından uygulanacak barışgücü operasyonlarını desteklemek için ikna etmeye çalışıyor. Bunun için Irak veya Yugoslavya'da harcanan paranın çok az bir kısmı gerekiyor. Ama Clinton'ın askeri harcamaların kısılmasını isteyen Kongre'ye bunu kabul ettirebilmesi o kadar kolay gözükmüyor.