Bakanlığın yeni tebliği kimin işine yarıyor?

Tüketicinin ve Rekabetin Korunması Genel Müdürlüğü, 'Kampanyalı Satışlara İlişkin Uygulama Usul ve Esaslarına Dair Tebliğ' başlıklı taslağını kamuoyuna sundu. Taslak, bu şekliyle yürürlüğe girecek olursa içeriği itibariyle, satış yöntemiyle faaliyet gösteren 'orta ve küçük ölçekli' birçok firmayı güç durumda bırakacak. Öte yandan taslağın mevcut yapısı büyük şirket ve holdinglerin önünü açacak nitelikte. Hukuçu İbrahim Ceylan 'Bakanlığın Yeni Tebliği Kimin İşine Yarıyor' başlıklı yazısında taslağın oluşturacağı olası sorunlara değinip, gündemdeki taslağın 'tüketici hakları' açısından da bir geri adım olduğunun altını çiziyor.

Sanayi toplumunun getirdiği mal ve hizmetlerin kitlesel olarak üretimi ve kitlesel tüketimi olgusu ve bu kitlesel tüketim olgusunun kapitalist ekonomik sistem tarafından vahşice körüklenmesi, üretmeden ve bilinçsizce tüketen bir toplumun doğmasına yol açmıştır. Neredeyse hayatın bütün alanlarının reklamlarla abluka altına alınması, sermayenin ekonomik hegemonyası, tekelleşme ve kartelleşme, işsizlik, gelir dağılımındaki adaletsizlik, yüksek enflasyon gibi etkenler sonucu sermaye ve satıcılar karşısında zayıf duruma düşen tüketicilerin korunması bir zorunluluk haline gelmiştir.

Bu bağlamda çağdaş demokratik ülkeler, bizden çok daha önce tüketicilerin korunması amacıyla mevzuatlarında tüketici haklarını güvence altına alan düzenlemeler yapmışlardır. Ülkemizde ise yakın zamana kadar tüketim ve tüketici hakları konusunda toplumun bilgilendirilmesi, eğitilmesi yönünde bir faaliyet yapılmadığı gibi, tüketicilerin örgütlenmesine olanak sağlanmamış ve tüketici haklarını güvence altına alan herhangi bir hukuki düzenleme de yapılmamıştı. Yıllardır savsaklanan tüketicinin korunması hakkındaki yasal düzenleme, ilk kez 1995 yılında biraz da Gümrük Birliği'ne girişimizin etkisiyle Avrupa Topluluğu Hukuku'na uyum sağlamak ve tüketicilerin sağlık, güvenlik ve ekonomik çıkarlarını korumak amacıyla çıkarılan Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ile yapılmıştır. Bu kanun, başlangıçta bu alanda önemli bir boşluğu doldurmuşsa da kısa sürede toplumsal gelişmenin gerisinde kalmıştır.

1998 yılında Uluslararası Tüketici Birlikleri Örgütü'nün yaptığı bir ankette Türkiye'de tüketicilerin özellikle eğitim, sağlık, çevre ve bazı mal ve hizmetleri satın alırken imzalamak zorunda kaldıkları tek taraflı sözleşmeler alanlarında yeterince korunmadığının ortaya çıkması ve bu ankette Türkiye'nin kötü puan alması da bunun en açık kanıtıdır.

Gazete, radyo, televizyon ilanı ve diğer yollarla halka duyurularak düzenlenen kampanyalara iştirakçi kabul etmek suretiyle ve malın veya hizmetin bilahare teslim edilmesi veya yerine getirilmesi vaadiyle yapılan satışlar olarak tanımlanabilecek olan kampanyalı satışları düzenleyen Tüketici Kanunu'nun 6. ve 7. maddeleri ile Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'nı kanunun uygulanması ile ilgili düzenlemeleri yapmaya yetkili kıldığı 31. maddesine dayanarak Tüketicinin ve Rekabetin Korunması Genel Müdürlüğü, hazırladığı 'Kampanyalı Satışlara İlişkin Uygulama Usul ve Esaslarına Dair Tebliğ' taslağını kamuoyuna sundu.

Tebliğ taslağı, kamuoyuna açıklandığı şekliyle yürürlüğe girecek olursa piyasada yıllardır kampanyalı satış yöntemiyle faaliyet gösteren bir çok pazarlama firmasını güç durumda bırakacak ve belki de piyasadan silinmek zorunda bırakacak düzenlemeler getiriyor.

Tebliğ taslağının getirdiği hükümler kısaca şöyle sıralanabilir:

Temelde bir "ön ödemeli satış" niteliği gösteren kampanyalı satışlarda mal teslimatının hiç ya da zamanında yapılmaması, fiyat, nitelik ve miktarında sözleşmeye aykırı davranılması durumunda satıcı, bayi, acenta, temsilci, üretici-imalatçı ve ithalatçıya müşterek ve müteselsil sorumluluk yükleyen kanunun 7. maddesi hükmü tebliğ taslağının 5. maddesinde de yer almakta, ancak burada tüketiciye karşı sorumlu olanlar sayılırken ithalatçıya yer verilmemiştir. Taslağın 7. maddesinde kampanyalı satışlara ilişkin ilan ve reklamlar düzenlenirken, 8. madde ile malın tesliminin sözleşmenin yapılmasından itibaren en geç 12 ay içinde yapılacağı hükmü getirilmekte, 9. maddede ise, taksitle kampanyalı satışlarda tüketicinin borcunu erken ödeme hakkı ve erken ödeme nedeniyle faizden indirim yapılmasını talep etme hakkı düzenlenmekte ve satıcının taksitlerin ödenmemesi halinde kalan borcun tümünün ifasını talep etme hakkını kullanabilmesi için Tüketici Kanunu'ndaki şartlara ek olarak "tüketicinin birbirini takip eden en az iki taksiti ödememesi ve bunların toplamının satış fiyatının onda birinden fazla olması" koşulu da getirilmektedir.

Taslağın içerdiği en önemli değişiklik 10, 11, 12, 13 ve 14. maddelerde yer almakta. "İzne tabi kampanyalı satışlar" başlığını taşıyan 10. madde bazı kalem malların satışıyla ilgili kampanyaların Bakanlık iz nine tabi olduğu hükmünü içermekte ve bu mallar tek tek sayılmakta. Eğer taslak bu haliyle yürürlüğe girecek olursa kampanyalı satış yapan firmalar şu ürünlerle ilgili kampanya düzenlemeden önce Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'ndan izin almak zorunda kalacaklar. Tebliğ taslağının 15. maddesiyle de tüketiciye kampanyadan cayma hakkı tanınıyor. 18. madde ise, gazete, radyo, televizyon ilanı ve diğer yollarla halka duyurularak düzenlenen ve muhtelif sayılarda gruplar oluşturularak kura çekmek suretiyle veya başka bir şekilde teslim tarihlerinin belirlendiği satış türü ve benzeri hizmet organizasyonlarına da tebliğ hükümlerinin uygulanacağını içermekte.

Öncelikle belirtmek gerekir ki, bu tebliğle yapılmak istenen düzenlemelerin bir kısmının yapılabilmesi için Tüketici Kanunu'nun ilgili maddelerinin değiştirilmesi gerekmektedir. Tebliğin bazı hükümleri yasayı değiştirir niteliktedir ki, kanunun açıklaması mahiyetinde olan bir tebliğle bu mümkün değildir. Tüketici Kanunu'nun 7. maddesinde kampanyalı satışların izne tabi olacağı konusunda herhangi bir hüküm bulunmadığı halde ve yine yasada otomotiv, beyaz eşya, elektronik eşya gibi belli sektörlerdeki ürünlerde kampanya düzenleyebilmek için izin, teminat, garanti sözleşmesi gibi hususlarda kısıtlayıcı bir hüküm olmadığı halde, yasanın uygulanmasını ve açıklanmasını sağlamak amacıyla çıkarılan bir tebliğle sınırlama getirilmesi ve yasanın değiştirilmesi mümkün değildir.

Ayrıca Türkiye gibi bürokrasinin çok ağır işlediği ve siyasi kayırımcılığın yoğun olduğu bir ülkede "izin koşulunu" siyasi iradenin inisiyatifine bırakmak, tüketici hakları açısından bir gelişme değil, olsa olsa geri adım atmak olur. İzin verilmesi ve iznin iptali belli bir hukuki standarda bağlanmadığı gibi bu düzenleme keyfi uygulamaya da açık olup, bakanlık istediği firmaya izin verecek, istemediğine vermeyebilecektir. Kampanyada tebliğe aykırı davranılıp davranılmadığı, iznin iptalinin gerekip gerekmediğinin mahkeme tarafından denetlenmesi ve iznin iptaline hakimin karar vermesi tüketicinin korunması açısından daha sağlam bir güvence sağlar.

Üretici firma dışında başka bir firmanın kampanya düzenleyebilmesi için öngörülen "üretici firmanın garantisini sağlama" koşulu, ilk bakışta tüketicinin korunmasına yönelik bir düzenleme gibi görünse de aslında son tahlilde, otomotiv, beyaz eşya gibi belli sektörlerde zaten varolan tekellerin daha da güçlenmesine ve yeni tekellerin oluşmasına yol açacak bir koşuldur. Üretici firmalar, ürünlerinin pazarlanmasını, tüketiciye ulaşmasını sadece kendi kurdukları ya da kendilerine yakın gördükleri pazarlama şirketleri vasıtasıyla yaparak ve onların ürünlerini pazarlamak isteyen diğer firmalara ise "üretici garantisini" temin etmeyerek bu firmaların pazara girmesini engelleyebilecek ve böylece piyasadaki "hakim konumlarını kötüye kullanarak" fiyatların belirlenmesini de kendi tekellerinde tutabileceklerdir. Bu durum sonuçta tüketicinin sağlıklı bir rekabet ortamından yararlanma hakkının ihlaline sebep olacaktır. Aynı zamanda bu tür davranışlar liberal ekonomik bir sistemde, "piyasanın olağan akışına ve beklentilerine müdahale etmeme" temel ilkesini çiğneyen ve Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un da 4. maddesiyle açıkça yasakladığı "belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler" niteliğinde olacaktır.

Özellikle otomotiv ve beyaz eşya gibi belirli sektörlerde ekonomik hakimiyetin Koç, Doğan ve Sabancı gibi büyük holdinglerin rakipsiz olarak ellerinde olduğu, devlet arazilerinin kartellere peşkeş çekildiği, milyarlarca dolarlık teşviklerin verildiği, en büyük devlet ihalelerinin hukuka ve yargı kararlarına rağmen büyük medya patronlarına verildiği, sermaye-medya-siyaset üçlüsünün kol kola yönettiği, hukukun siyasallaştığı ve büyük çıkar çevrelerinin menfaatlerini koruma amacına hizmet ettiği ülkemizde hiç kuşku yok ki, yapılmak istenen bu düzenlemelerin amacının da yine aynı çıkar odaklarının menfaatlerine hizmet etmek olmasın.

Yıllardır kampanyalı satış düzenlemek suretiyle pazarlama alanında faaliyet gösteren ve tüketiciye bütçesine uygun cazip imkanlar sunarak piyasada belli bir yer edinen bir çok pazarlama firmasının piyasadan çekilmesine neden olacak, üretici konumunda olan şirketlerin pazarlama alanında tekel kurmalarını sağlayacak, ekonomi yasalarıyla bağdaşmayan, serbest rekabet ortamını ortadan kaldıracak ve haksız kazanç sağlanmasına neden olacak bu hukuki düzenlemelerin tüketiciyi korumak amacıyla yapıldığını söylemek mümkün mü?