Başbakan'dan AB'ye Şanghay resti

Başbakan Erdoğan'ın Rusya lideri Putin ile bir görüşmesine atfen Türkiye'nin Şanghay İşbirliği Örgütü'ne katılma düşüncesi heyecan yarattı. Başbakan birkaç yıl önce de NAFTA'ya üyeliği telaffuz etmişti. Başbakan'ın kameralar karşısında diğer bölgesel ekonomik entegrasyonlara üyelik ile ilgili açıklamalarını AB'nin kapısında bekletilmekten bıkıldığının ve daha fazla beklenilmek istenmediğinin ilan edilmesi şeklinde okumak gerekir. Çünkü demokratikleşme ve ekonomik gelişme alanında alınan mesafeyle paralel olarak gelişen özgüven ile Türkiye, son yıllarda AB'nin kapısını daha güçlü yumruklarla çalmaya başladı. Ancak borç krizi ve alınan önlemlerle yangın yerine dönen Avrupa, kapının çalındığından bile habersiz. Daha doğrusu, herkesin can derdinde olduğu bir ortamda zil sesini duyan bile yoktu.

Bölgesel ekonomik bütünleşmelerin bir rasyonalitesi vardır. Coğrafi olarak birbirine yakın ve benzer tüketim alışkanlıklarına ve üretim kalıplarına sahip ülkeler bir araya gelirler. Birbirleriyle yoğun ticaret yapan ve dolayısıyla doğal ticaret ortağı olan ülkeler ulaşım maliyetlerinden kazanmak için bütünleşirler. Başarılı bölgesel entegrasyonlar birbirleriyle yoğun ticaret yapan ülkeler arasından yapılanlardan çıkmıştır. Zira Dünya Ticaret Örgütü'ne göre, 100'den fazla serbest ticaret anlaşması bulunmaktadır. Ancak bunların çoğu sırf politik amaçla oluşturulduğundan sadece kağıt üzerinde kalmıştır.

Avrupa Birliği, dünyanın en başarılı bölgesel bütünleşmelerinden biridir. Bütünleşme sürecinde ekonomik fayda ön planda tutulmuş ve siyasi bütünleşme fikri ise daha geriden gelmiştir. Hedef koyarak ve takvim belirleyerek atılan adımlarla ilerlemeci bir bakış ile şekillenmiştir. Ayrıca yapılan müzakere kültürünün bir sonucu olarak, sui generis bir örgütlenme yapısı geliştirilmiştir.

Avrupa Kömür Çelik Topluluğu (1951) ile yola çıkan ülkeler, 1968 yılında gümrük birliğini gerçekleştirmiş, 1992 yılında iç pazarı bütünleştirmiş, 2002 yılında ise ekonomik ve parasal birliğe geçmiştir. Karar alma mekanizmalarını etkinleştirmek için atılan adımlar ise, siyasal birliğe doğru evrilmiştir. 2000'li yıllarda başlayan ve sonradan kesintiye uğrayan Avrupa Anayasası çalışmaları siyasal birliği amaçlıyordu. Bu bütünleşme sürecinde yapılan reformlarla hayatın hemen her alanı ile ilgili düzenlemeleri ortak politikalar aracılığı standartlaştırmayı büyük ölçüde başardı. Diğer bir ifadeyle bir ülkede üretilen mal ve hizmetlerin standardı tüm Birlik üyesi ülkelerde geçerlidir. Bu ülkelerarasında hareket eden mal ve hizmet miktarını ve hızını etkiliyor.

Dünyada endüstriler arası ticaretin en yoğun olduğu bölgenin AB olması tesadüf olmasa gerek. Ancak AB, bugünlerde ekonomik bütünleşmişlik ile siyasal bölünmüşlük paradoksunun oluşturduğu tansiyon ile baş etmeye çalışıyor. Mevcut yapısıyla AB, ekonomik dev ve siyasal cüce görünümündedir.

Şanghay İşbirliği Örgütü ise, Çin, Rusya ve Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinden Kırgızistan ve Kazakistan ile Tacikistan'ın bir araya gelmesiyle 1996 yılında oluşturulmuştur. Afganistan, Hindistan, Pakistan, Moğolistan ve İran ise gözlemci statü ile yer almaktadır. Türkiye'nin de dahil olduğu üç ülke ise, diyalog ortağıdır.

Şanghay İşbirliği Örgütü'nün pazar büyüklüğü AB'den daha büyük olabilir. Çin'in nüfusu bile AB'nin nüfusunun iki katından fazladır. Ancak unutmamak gerekir ki, bu ülkeler arasındaki ekonomik bütünleşme seviyesi hala çok sığ ve 'işbirliği' seviyesindedir. Ortak standartlar henüz geliştirilmemiştir. Ülkelerarasında Serbest Ticaret Antlaşması bile henüz imzalanmamıştır. Çin'in ucuz üretimiyle mevcut yapı içinde bile rekabet etmek imkansız iken, bu işbirliğinin serbest ticaret antlaşmasına dönüşebilmesi tartışmalıdır.

Türkiye'nin AB üyeliğinin siyasi ve ekonomik bir rasyonalitesi vardır. Batılılaşma çabasının son halkası olarak görülür. Bu yüzden olsa gerek, CHP başvuru yapılırken yerli sanayinin AB ile rekabet edemeyebileceğini ileri sürmüş ve Türkiye'nin demokratikleşmesi açısından AB'yi önemsiyor görünmüştür. AB'ye üyelik perspektifinin son on yılda Türkiye'yi nasıl dönüştürdüğüne hep birlikte şahit olduk. Otoriter nitelikteki siyasal yapılarıyla Rusya ve Çin'in baskın rol oynayacağı bir örgütün Türkiye için cazibe unsuru olacak ortak değerleri de bulunmamaktadır.

Ekonomik rasyonalite ise, Türkiye-AB arasında yapılan ticaretin büyüklüğüne dayanır. Türkiye uzun yıllar sattığının (ihracatının) yarısını Avrupa'ya ve aldığının (ithalatının) yarısını ise Avrupa'dan yapmıştır. Dolayısıyla AB, Türkiye'nin doğal ticaret ortağı konumundadır. Türkiye için AB'nin piyasa büyüklüğü, piyasanın bütünleşmişliği, gelir düzeyinin yüksekliği ve teknolojik gelişmişliği çok büyük önem arz etmektedir. Türkiye, bu pazardan bu yüzden vazgeç(e)medi. Çünkü para zenginden kazanılır. Şanghay İşbirliği Örgütü'ne üye ülkelerin gelir seviyesinin düşüklüğü ve ülkelerin coğrafi uzaklığı dikkate alındığında refah artırıcı etkisi sınırlı düzeyde kalacaktır. Çünkü bütünleşmenin refah artırıcı etkisi, ölçek ekonomisi ve ulaşım maliyetlerinden sağlanan kazançlarla ortaya çıkmaktadır.

Türkiye, hem siyasi hem de ekonomik nedenlerden dolayı AB üyeliğini önemsemektedir. AB üyeliği perspektifi Türkiye'nin ekonomik ve siyasi dönüşümü için katalizör görevi yapmıştır. Durum böyle iken, Başbakan Erdoğan, NAFTA ve Şanghay İşbirliği Örgütü gibi bölgesel işbirliği çabalarına üyelik açıklaması ile kamuoyu aracılığı ile AB üzerinde baskı oluşturmayı amaçlamaktadır.

Türkiye için İslam İşbirliği Örgütü ekonomik rasyonalite açısından Şanghay İşbirliği Örgütünden daha önce gelir. Çünkü Türkiye'nin İslam İşbirliği Örgütüne olan dış ticaretinin payı, son yıllarda ikiye katlamış, hızla yükselmiş ve yüzde 30'lara yaklaşmış ve aynı dönemde ise, AB'nin payı yüzde 40'ların altına inmiştir. Böyle giderse, Türkiye'nin yeni doğal ticaret ortağı adayı İslam İşbirliği Örgütü olacaktır. Zaten Türkiye'nin Karadeniz İşbirliği Örgütü, Ekonomik İşbirliği Örgütü, İslam İşbirliği Örgütü üyeleri ile arasındaki ilişki 'işbirliği' seviyesinden daha ileriye götürülememiştir. Türkiye, enerjisini öncelikle bu mevcut bütünleşme çabalarını daha da derinleştirmeye harcamalıdır.

Ayrıca büyük ülke olmak ve bölgesel güç merkezi olmak, bir tarafı yaparken bir tarafı yıkmayı ve bir bölge ile ilgilenirken diğer bölgeyi ihmal etmeyi gerektirmez. Diğer bir ifadeyle bölgesel bir güç olma iddiasında olan Türkiye'nin önceliklerine göre dünyanın değişik bölgelerinde olan biten stratejik gelişmelerle ilgilenmesi ve AB üzerindeki baskısını artırarak sürdürmesi önemlidir. Avrupa'da borç krizinin neden olduğu ve geleceğini derinden etkileyen yangının kontrol altına alınması ile birlikte sabırsızca çalınan kapıya mutlaka cevap verilecektir. Almanya Dışişleri Bakanı Gudio Westerwelle'nin 'yakında AB'nin Türkiye'ye ihtiyacı olacağı' şeklindeki açıklaması siyasal cücenin bir özeleştirisi olarak algılanabilir.