Bilgi toplumundan rekabetçi topluma

Geçmişte dünyada yaşanan ideolojik ve siyasi savaşlar yerini rekabetçi bir savaş alanına terkediyor. Bu kavram, bütün dünyada hemen herşeyin yeniden planlanmasına, düşünülmesine neden oluyor. Ülkeler, ekonomik üstünlük yarışında öne geçmek için öncelikle kendi iç potansiyellerini iyi kullanabilmenin yollarını bulmaya çalışıyor. Araştırmacı, Hüseyin Ertaş 'Bilgi toplumundan rekabetçi topluma' başlıklı yazısında 2000'li yıllara girerken yaşanan bu değişimde Türkiye'nin konumunu irdeliyor.

Çok değil bundan on yıl öncesine kadar her ülkenin temel kalkınma ve gelişme gerekçesi, uluslararası arenada var olan bloklaşmanın tehditlerine karşı kendini güvence altına alabilme endişesiydi. Alınan ve verilen dış yardımlar, uluslararası organizasyonlar, ülke çapındaki projeler, başlıca jeopolitik stratejik gereksinimler göz önünde bulundurularak şekillendiriliyor ve yönlendiriliyordu. Ülkelerin temel endişesi sağ ve sol bloklar arasında yok olmadan varlıklarını devam ettirebilmekti. Fakat artık bu tehditler ortadan kalktı. Birkaç istisna hariç tutulacak olursa, bugün ülkeleri tehdit eden dış siyasi ve askeri güçler, tehdit sıralamasında her geçen gün daha aşağılara iniyor. Geçmişin ideolojik ve siyasi fobileri bugün yerini, henüz kimsenin çok fazla korkutucu olarak algılamadığı yeni bir savaş alanına terk ediyor; rekabetçilik.

Çok yalın görünen bu kavram, dünya ölçeğinde hemen herşeyin yeni baştan planlanmasına, düşünülmesine neden oluyor. Geçmiş yıllarda ülkelerin kendilerini dış imkân ve tehditlere göre ayarlama stratejisi bugün neredeyse ters yüz edilmiş durumda. Ülkeler daha rekabetçi olabilmek, daha doğrusu tüm dünya ülkelerinin kıyasıya atıldığı ekonomik üstünlük yarışında biraz daha öne geçebilmek için öncelikle kendi iç potansiyellerini iyi kullanabilmenin yollarını bulmaya çalışıyorlar.

Dünya toplumları rekabet kavramı çerçevesinde şekillenecek yeni bir yaşam biçimine her geçen gün daha çok yaklaşırken, toplumsal kurumlar da bu hayat tarzına göre şekil alıyor. Temel endişenin sahip olunan kaynakların etkin kullanımı olması bu endişeye uygun araçların devreye sokulmasını gerekli kılıyor. İkibin yılı sonrasının en temel üretim faktörünün bilgi olacağı üzerinde kimsenin ihtilaf ettiği yok. İşte bu kesin öngörü, bilginin rasyonel kullanımının en temel vasıtası olan organizasyonları geleceğimizin olmazsa olmaz kurumları haline getiriyor. Yalnızca organizasyonlar bize gelecekteki gereksinimlerimizi sağlama imkânı verecek. Kişiler ya da kurumsallaşamamış topluluklar olarak bizler sadece birer maliyet unsuru olacağız, o kadar.

Yirminci yüzyılın sonu ile birlikte siyasi ve ekonomik gerilimlerin yerini ekonomik üstünlük mücadelesine bırakması, iletişim ve bilgisayar teknolojilerindeki gelişmeler organizasyonları ön plana çıkaran sebeplerin arasında sayılabilmekle birlikte, bilimsel disiplinlerin ve iş disiplinlerinin her geçen gün alt uzmanlık dallarına ayrılmasının insanları daha fazla işbirliği içerisinde çalışmaya zorlaması başta gelen sebeptir. Gelecekte toplumun her üyesinin dahil olduğu, Drucker'in ifadesiyle, bir organizasyonlar toplumu ortaya çıkacak. Her toplumun başarısı, bu organizasyonlar içerisinde çalışacak olan insanını eğitebilme ve motive edebilme yeteneği tarafından belirlenecek. Bilgi toplumu şimdiye kadar bizim bildiğimiz tüm toplumlardan daha rekabetçi olacaktır.

2. Dünya Savaşı sıralarında doğan "organizasyon" kavramı yeni uygulamalar ve araştırmalar vasıtasıyla daha iyi anlaşıldıkça, her ülkenin stratejik eylemlerinin vasıtası haline geliyor. Ulusların geleceğe uyum sağlamak için giriştiği yeniden yapılanma ve değişim faaliyetleri aslında onların sahip olduğu imkânları en etkin kullanabilmek için, daha yeni organizasyon formları içerisinde bir araya getirme eyleminden başka bir şey değil. Eskiden olduğu gibi tepeden tabana doğru bir emir akışı ve aşağıdan yukarıya bir bilgi akışı artık kimsenin iltifat ettiği bir işleyiş değil. Bugün organizasyonların içerisindeki birimler, orkestralardaki enstrümanlar gibi çalışmak zorunda. Bir birim diğerinden daha önemli olabilir, fakat artık hiçbir birim diğerinden daha üstün değil. Asıl üstün kabul edilen organizasyonun tümü. Herkesin kendi işiyle katıldığı "ekip çalışması" adı verilen bir çalışma şekli gün geçtikçe her çeşit yönetim faaliyetinin hedefi haline geliyor.

İlk zamanlarda sadece ticari şirketler için düşünülen bu model gittikçe artan bir şekilde ulusal politikaların da modeli haline gelmeye başlıyor. Devletin, ondan da öte ülkenin makro düzeyde bir organizasyon olduğu göz önüne alınırsa, bunun üzerinde ciddiyetle düşünülmesi gereken bir konu olduğu ortaya çıkıyor. Modernlik sonrası ya da soğuk savaş sonrası toplumlarının temel faaliyet alanının ekonomi oluşu, ülkeleri büyük ölçekli birer ticari işletme haline getiriyor. İşletmelerin verimlilik, rekabet gibi temel endişelerinin giderilmesi için ihtiyaç duyulan yeni araçlar ise, daha büyük ölçekteki katılım, ekip çalışması ve motivasyon.

Dünya Bankası tarafından verilen dış yardımların etkin kullanımına dair yapılan çalışmalar, çeşitli ülkelerdeki projelere yapılan yardımlarının ancak bu projelere ülke halkının etkin katılımıyla başarıya ulaştığını ortaya çıkarmaktadır. Banka tarafından örnek olarak verilen 121 proje incelendiği zaman yerel katılımın sağlandığı projelerden üçte ikisinin başarıya ulaştığı görülmektedir. Katılımın sağlanamadığı projelerin ise ancak onda biri başarılı sayılabilmektedir. Banka'nın ikinci başkanı Joseph Stigiltz ortaya koymuş olduğu sonuçlara dayanarak gelecek yüzyılda yapılan dış yardımlarda ülkelerin katılımcı sağlam politik çevreye sahip olmasının oldukça önemli bir kriter olacağını söylemektedir.

Ülkemizin geçmişi ve özellikle yaşanan başörtüsü krizi neticesinde ortaya çıkan panorama, yeni bin yılın eşiğindeki Türkiye'nin, geliştirilen yeni yönetim kavramlarının gereksinimlerini karşılamaktan ne kadar uzak olduğunu ortaya koyuyor. Belki de tarihsel yapımızdan kaynaklanan Türk yönetici elitlerinin cemaatsel yapısı, Türkiye Cumhuriyeti tarihi boyunca toplumun belli bir kesimini hep dışlama alışkanlığı ve hatta bu dışlanan kesime göre kendini tanımlayarak var olabilme kavgası her zaman için toplumun önemli bir kesimini ülke faaliyetlerinden alıkoymuştur. Sürekli yaşanan olumsuzluklar bile ülkemizin yönetici elitinin alışkanlıklarını değiştirebilecekmiş gibi görünmüyor.

Toplumsal olarak alışkanlıklarımız değerlendirildiği zaman göze çarpan en önemli olumsuzluğun, özellikle siyasal alanda insanımızın birlikte hareket edebilme yeteneğindeki zayıflık olduğu göze çarpıyor. Bugün dünyadaki temel eğilimlerle taban tabana zıt olan bu durum, ülke olarak bizlerin rekabet gücünü oldukça aşağılara çeken bir olgudur. Uzun zamandır ülkemizde tanık olduğumuz, üst sınıfların saplantılarla hareket etme alışkanlığı, uzlaşmayı ve birlikteliği gerektiren toplumsal ve siyasi arenada sürekli olarak bir sarsıntı ortamı meydana getirmektedir. Oluşan bu ortam, insanların karar alabilmesinden, dış ülkelerde değerlendirilmemize kadar pek çok sürecin aleyhimize işlemesinin temel sebebi durumundadır.

Tam bu noktada, öncelikle Türkiye Cumhuriyeti'nin yönetici elitlerine büyük görev düşmektedir. Zira bugün bozulmuş olan toplumsal barışı, bunun beraberinde getireceği işbirliğini sağlamak için, başörtüsünden dil farklılıklarına kadar siyasi düzeyde tutunmuş olan pek çok saplantıyı en kolay yoldan gündemden atabilmenin imkânı bugün için yalnızca onların elindedir. Bunu yapmaya en çok onlar mecburdur, çünkü sahip oldukları yönetim mekanizmalarının başarılarından da kayıplarından da onlar mesul olacaklardır. Her ülkenin kendi halkını daha fazla işbirliği için sürekli olarak motive ettiği bir dünyada bu durumumuz, bunun tam tersini yaptığımız ülkemizde tam anlamıyla bir başaşağı gidiş anlamına gelmektedir.

Ülke olarak kaçınamayacağımız uluslararası ekonomik yarışta, kendi potansiyellerimizi değerlendirebilme yeteneğimiz, gelecek yüzyılda sahip olabileceğimiz en önemli stratejik üstünlük olacaktır. Bir ülkenin dayandığı en önemli potansiyel öncelikle kendi insanıdır. Uluslararası rekabet ortamının temel aktörleri olacak organizasyonların başlıca ögesinin insan oluşu, bu kaynağa verilen önemin artmasına neden olmaktadır. Ülke insanının alınan kararlara katkısı ölçüsünde üretilen politikalar başarıya ulaşmaktadır. Japonya'nın gelişmesinden, İsrail'in enflasyonla mücadeledeki başarısına kadar, günümüzde başarılan büyük ölçekli işlerin tamamı bu faktör göze alınmadan anlaşılamaz.

Ülkede alınan kararlara ve yapılan işlere katılamayan, komünistler, Kürtler, Aleviler ve son olarak İslamcılar gibi bir insan topluluğunu bir kenarda tutmayı sürekli hale getirmek, ekonomik olarak bir kaynağı sürekli atıl halde tutmak anlamına geleceği gibi, sürekli olarak bir maliyete katlanmak anlamına da gelecektir. Bilgi çağının en değerli üretim unsuru olan insanın, ülke faaliyetlerinin tamamına etkin katılımı olmadan çağın dayattığı rekabet ortamından yüzakıyla çıkabilmek mümkün olmayacaktır. Bugüne kadar ülkemizde bu katılımın sağlandığını birkaç ticari işletme haricinde görmedik. Ancak bugünden sonra bu sağlanmazsa ülkemizin göstergeleri istenmeyen rakamları göstermeye devam edecektir. Böyle bir ortamda iç ve dış borçların bütçenin en büyük rakamlarını oluşturmasını, fakirle zengin arasındaki uçurumun daha da artmasını, enflasyon oranlarının gittikçe büyümesini ummak hayalci bir kötümserlik değildir; fakat kimsenin daha iyi sonuçlar beklemesi için mantıklı bir nedeni olmayacaktır.