Bir ''paralel devlet'' hikayesi

Paralel devlet... Son günlerin en popüler siyasi kavramı... Aslında paralel devlet, Susurluk döneminden başlayarak yıllarca gündemden düşmeyen ''derin devlet'' kavramının popüler hali. Gölge devlet olarak da adlandırılan bu yapının belli kodları ve matematiği var. Kendi çıkarlarını sistemin çıkarları haline getirme çabası temel öncelik. Bunu başardığı taktirde de devleti tamemen kontrol altına alır. Kendine özgü bir yapısı ve hiyerarşisi var. En önemlisi asla tek başına hareket eden bir yapı değil, farklı çıkar odaklarıyla ilişkileri var. Bu çıkar odaklarıyla birleştiği anda da operayonel nitelik kazanır.

Derin devlet veya gölge yapı Batı''daki örenekleri tasfiye edilirken 1990''lı yılların başından itibaren kendisini Kürt sorunu üzerinde dönüştürerek yeniledi. Hatta varlığını daha da şiddetli sürdürdü. Kürt sorununun çözümü ve terörün bitirilmesinde ne zaman adım atılıp yol alındıysa gizli el olarak hep bu yapı devreye girdi. Çünkü Kürt sorunun çözümü aslında derin devletin nefessiz kalması demekti. Bu yapı devreye girerken ağırlıklı olarak iki yol izledi. Birincisi çözüm adımlarının kesilmesine neden olacak keskin eylem veya katliamlar. İkincisi ise siyaseti otoriteyi vesayet altına alma, hareket alanını daraltma ve hatta yeri geldiğinde o operasyonel güçü kurumsal devlete karşı kullanmak oldu.

Bu açıdan 1993 yılı hayli önemli. Devlet ile PKK lideri Abdullah Öcalan arasındaki ilk diyalog ve temas Turgut Özal''ın girişimi ile kuruldu. Aracı ise Kürt lider Celal Talabani''ydi. Amaç PKK''nın tamamen silah bırakmasıydı. Projenin koordinatörü ise Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Eşref Bitlis''ti. Sonunda PKK, 16 Mart 1993 tarihinde ateşkes ilan etti. Ancak süreç 17 Nisan 1993''te Turgut Özal''ın ölümüyle kesintiye uğradı. 24 Mayıs 1993''te PKK''nın silahsız 33 askeri Elazığ-Bingöl karayolunda kurşuna dizmesi süreci tersine döndürdü. Çatışmalar yeniden başladı, devamında Türkiye en kanlı yıllarını yaşadı. JİTEM bu dönemde faaliyete geçti. PKK''nın üst kadrosu silahsız 33 askerin kurşuna dizilmesi olayını hep kuşkulu olarak nitelendirdi ve Şemdin Sakık''ı sorumlu tuttu. En önemlisi Özal''ın çözüm arayışlarını konuştuğu, tartıştığı, içeriğini şekilendirdiği neredeyse tüm isimler, Eşref Bitlis''ten Adnan Kahveci''ye kadar, yine 1993 yılı içinde şühpeli bir şekilde yaşamını yitirdi.

İkinci çözüm arayışları Refah Partisi›nin iktidar yıllarında Başbakan Necmettin Erbakan''ın insiyatifi ile başladı. Devlet, 1996 yılında aracılarla Öcalan ile diyalog kurdu. Ancak bu temas ve diyaloglar birinci yılını doldurmadan 28 Şubat darbesi yaplıdı. Erbakan ve hükümet görevden uzaklaştırıldı. Çözüm arayışları bir kez daha kesildi.

Öcalan›ın 1999›da Kenya›dan alınıp getirilmesi ve İmralı›ya konulmasıyla diyaloglar yeniden başladı. Hatta düzenli bir hal aldı. Ancak farklı bir nitelikte. Bu diyaloğları yürüten isimler artık tamemen askerlerden oluşuyordu. Bu görüşmeler hiçbir zaman Kürt sorunuun çözümünde nitelikli bir adıma dönüşmedi, güvenlik polikilarından öteye geçmedi.

Kürt sorununun çözüm arayışında 2005 yılı ise aslında bir dönüm noktası. O yıl ilk kez bir MİT yöneticisi tek başına İmralı''ya Abdullah Öcalan ile görüşmeye gitti. Bu isim MİT Müsteşar yardımcısı Emre Taner''di. Proje hayata geçirilmeye çalışılıyordu. Projenin net bir adı da vardı: ''PKK''yı Dağdan İndirmek.'' Ancak yine o gizli el devreye girdi. Emre Taner ikinci kez adaya gidemedi. Hükümetin açık desteğine rağmen izin çıkmadı. Bu nedenle proje çok kısa bir süre kesintiye uğradı. Bu süre içinde Emre Taner de MİT''te Müşteşarlık koltuğuna oturdu. Sadece bir yıl sonra da proje yeniden hayata geçirildi. Bu kez Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer''in de desteği vardı. Emre Taner yeniden İmralı''ya gitti. Sadece Öcalan ile değil PKK''nın yöneticileri, Kürt liderler Celal Talabani ve Mesut Barzani ile de görüşmeler yapıldı. MİT Müsteşarı''nın çantasında bir çözüm paketi vardı; kültürel ve siyasal haklardan, dağdaki PKK''lıların nasıl ineceğine kadar.

Güvenlik politikalarından siyasi çözüme geçiş hazırlıkları yapılırken ülke de hayli karışıktı. Türkiye›yi kaosa sürükleyecek saldırı ve eylemler gerçekleştiriliyordu. Bir yargıcın öldürüldüğü Danıştay›a saldırısı o günlerde geldi. Bir süre sonra da Agos Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Hrant Dink öldürüldü. Hem de bazı kamu görevlerinin gözetimi ve denetiminde katledildi. İşte bugünlerde gündemi hayli işgal eden ''parelel devlet'' kavramı ilk kez o kaoitk günlerde kullanıldı. Hem de İmları''da. Öcalan''ın dışarı çıkan İmralı notlarına göre kendisiyle görüşmeye gelen devlet heyeti o günlerde de adadaydı. Gündem ise çözüm arayışlarının önündeki engellerdi. Öcalan, kendisiyle görüşmeye gelen heyeti, «Gladio ile bağlantıları yok, güvenilir ve iyi niyetli» diye niteledi. Sonra da karşılıklı devlet içinde Kürt sorununun çözümün istemeyen şiddet yanlısı güçlere dikkat çekildi. Öcalan''ın kaygısı netti; merkezi derin devletin bir kez daha engel olur muydu, bunu başarabilecek gücü hala var mıydı? Öcalan, peşi sıra bambaşka bir yapıya dikkat çekti: Hrant Dink cinayeti ve öncesinde yaşanan devlet içi çelişki, çatışma ve kamplaşmalara ilişkin ''paralel devlet'' kavramını kullandı. Barış sürecinin önüne engel olarak çıkabilecek güç olarak tanımladı, yani bugünkü kodlarıyla. Öcalan''a göre bu yapı Brüksel ve ABD''den yönetiliyordu.

Peki, Öcalan yanıldı mı? Sonuçta terör örgütü olarak da nitelendirilse 30 yıldır varlığını sürdüren bir örgütün liderinden, geçmişte kurulan çözüm masalarının zorluklarını, o masaların derin yapılar tarafından nasıl dağıtıldığını ve o derin yapıların, küresel güçlerle dirsek temaslarını iyi bilen bir isimden bahsediyoruz. Parelel devlet, 2008›den başlayarak çözüm masasını dağıtmak için büyük-küçük sayısız operasyon gerçekleştirdi. Bügün yaşananların perde arkasındaki asıl kavganın çözüm süreci olduğu da çok net. (Parelel devletin çözüm sürecini nasıl sabote etmeye çalıştığı ayrı bir yazı konusu.)