Boğazlar tehdit altında

Bugün yayınladığımız 'Boğazlar Tehdit Altında' başlıklı yazıda Denizcilik Müsteşarlığı İstanbul Eski Bölge Müdürü ve Uluslararası İlişkiler Uzmanı Özcan Gürsoy'un Boğazlar Tüzüğü ve Montrö bağlamında Boğazlar'daki kılavuzluk hizmetleri ile ilgili çarpıcı değerlendirmelerini okuyacaksınız.

Boğazlar'da oluşan trafiğin giderek yoğunlaşması, meydana gelen kazalar ve bu durumun nüfusu 10 milyonu aşan İstanbul'un çevre, doğa ve tarihi güzellikleriyle can ve mal emniyetini tehdit eder noktalara ulaşması üzerine Türkiye 1994 yılında yürürlüğe koyduğu "Boğazlar ve Marmara Bölgesi Deniz Trafik Düzeni Hakkındaki Tüzük"le birtakım düzenlemelere gitmek zorunda kalmıştır.

Tüzük, yürürlükte olduğu üç-dört yıllık süre içerisinde elde edilen tecrübeler ve uygulamalarda görülen aksaklıklar doğrultusunda Denizcilik Müsteşarlığı ve ilgili sivil ve kamu kuruluşlarından oluşan bir komisyon tarafından gözden geçirilmiş, gerekli değişme, düzeltme ve ilaveler yapılarak "Türk Boğazları Deniz Trafik Düzeni Tüzüğü" adıyla yeniden yayınlanmıştır. İstanbul Bölge Müdürlüğü görevinde bulunduğum 1997 yılı içerisinde bir müddet anılan komisyonda bulunarak çalışmaları yakından takip etmek fırsatını da bulmuştum. Boğazlar'dan güvenli geçişi sağlamak maksadıyla Türkiye'nin birtakım düzenlemeler yapmış olması bir kısım uluslararası taşımacılık şirketleri ile Rusya ve Yunanistan gibi Boğazlar'ın bir petrol boru hattı gibi kullanılmasını isteyen ülkelerin itirazlarına neden olmuştur.

Türkiye, Boğazlar Tüzüğü ile çok önemli bir hükümranlık yetkisini kullanmaktadır. 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) de kıyı devletine Boğazlar'da trafik düzeni kurma yetkisi vermektedir. Ancak birkaç defa tadilata uğrayan 'tüzük'te özellikle kılavuzluk hizmetleri konusunda hâlâ bir belirsizliğin olduğu görülmektedir. 1994 tarihli tüzükte kılavuz alma Türk gemileri için zorunlu iken yabancı gemiler için isteğe bağlı olarak belirtilmiş, 1998 tarihli tüzüğün 22. maddesinde ise "Türk gemileri dahil Türk Boğazları'ndan uğraksız geçiş yapacak gemilere can, mal, seyir ve çevre güvenliği bakımından kılavuz kaptan almaları önemle tavsiye edilir" denmiştir. Yabancı gemiler için kılavuz ve romörkörcülüğün isteğe bağlı olması Montrö Sözleşmesi'ne dayanmaktadır. Montrö'nün bu maddesi değişmediği sürece yabancı gemileri kılavuz alma konusunda zorlayamayacağımız açıktır. Ancak bugünkü koşullar 1936'nın koşulları değildir. Gemi boyutlarında, tonajlarında ve en önemlisi trafik yoğunluğunda önemli artışlar olmuştur. Gemilerin taşıdığı yükler de nitelik ve nicelik olarak değişmiştir. Uluslararası konjönktürün devamlı olarak değişmesi, teknolojik koşullar, topluma yön veren sosyal ve çevresel dengeler gözönüne alındığında bir hukuk kuralı olan antlaşmalarda zamanla değişebilir. Hukuk kurallarının dinamik bir olay olduğu gözönüne alındığında Montrö'nün de bazı kurallarının değiştirilmesinin artık zamanı gelmiştir. Kılavuzluk ve römorkaj hizmetleri ile ilgili olarak Montrö'nün 4. maddesinde sözü edilen "isteğe bağlılık" prensibi de bu maddelerden birisidir. Öncelikle İstanbul Boğazı'nda büyük gemiler için kılavuz kaptan almak mutlaka zorunlu hale getirilmelidir. Boğazlar'da meydana gelen kazaların %85'inin kılavuz almayan gemiler tarafından meydana geldiği bilinmektedir. Boğazlarımız'dan hergün onlarca ateş topu gelip geçmektedir.

Ancak ne yazık ki Türkiye'nin bugüne kadar uluslararası platformlarda konunun vahametini yeterince izah edebildiğini söylemek zordur. Türkiye, özellikle kısa adı IMO olan Uluslararası Denizcilik Örgütü bünyesinde bu hususu dile getirdiğinde birtakım uluslararası petrol şirketleri, Rusya ve Yunanistan gibi ülkelerin itirazları ve aleyhte lobileriyle karşılaşmıştır. Hukuki olarak Birleşmiş Milletler'in bir uzman kuruluşu olan IMO, 140'a yaklaşan üyesiyle denizcilik ve deniz sorunları konusunda söz sahibi olan bir örgüttür. Bu örgüt bünyesinde Montrö Anlaşması'nın üzerinden geçen 60 yıllık süre içerisinde gelişen ve değişen şartlara göre Türk Boğazları rejiminde birtakım değişikliklerin yapılmasının zamanının çoktan gelip geçtiğini yeterince anlatabileceğimizi söylemek zordur.

1994 tarihli tüzükte Türk gemileri için kılavuz kaptan almak zorunlu idi. 1998 tarihli yeni tüzükte bu zorunluluğun Türk gemileri için kaldırılması ve bu hususun tüzükten çıkarılması isabetli olmamıştır.

Uluslararası platformlarda Türk Boğazları'nda kılavuzluk hizmetlerinin zorunlu olması gerektiğini anlatmaya çalışırken bu zorunluluğu Türk gemileri için tüzükten çıkarmış olmamızı nasıl izah edeceğiz? Tüzükten bu madde neden çıkarılmıştır? Kılavuzluk ve römorkör hizmeti karşılığı gemilerin ödeyeceği ücret emniyet mülahazasından daha mı önemlidir?

Bir taraftan uluslararası platformlarda Boğazlar'ın coğrafi yapısı, artan gemi trafiği ve değişen gemi niteliklerine bağlı olarak kılavuzluk ve römorkajın mutlaka gerekli olduğunu izah etmeye çalışacağız, ama diğer taraftan tüzükten bu maddeyi çıkaracağız. Bunu anlamak mümkün değildir.

1998 tüzüğünde son yapılan değişiklikle 50. madde de yürürlükten kaldırılmıştır. Bu maddede "Türk Boğazları'ndan uğraksız geçiş yapan gemilerin Montrö Sözleşmesi gereği özgür geçiş hakkından yararlanabilecekleri ancak bunların dışındaki gemilerin Türk mevzuatında öngörülen kılavuz kaptan alma dahil tüm zorunluluklara uymakla yükümlü oldukları" belirtilmekteydi. Ancak 5 Mayıs 1999 tarihli Resmi Gazete'de yayınlanan Bakanlar Kurulu Kararı'nda bu maddenin yürürlükten kaldırıldığı belirtilmektedir. Birtakım uluslararası petrol şirket ve acentaları ile Boğazlar'ı bir petrol boru hattı gibi kullanmak isteyen dış güçler Boğazlar Tüzüğü üzerinde bu kadar çok oynanmasından sadece ve sadece ancak memnun olabilirler. Tüzükten 50. maddenin kaldırılmasıyla İstanbul ve Çanakkale Boğazları'ndan girip iç limanlara uğrayacak gemiler için zorunlu hallerde seyir süresince kılavuz almak mecburiyetinin de kaldırıldığı anlaşılmaktadır. Vapur donatanları/acentaları, gemi işletme yetkilileri ve gemi kaptanları ile yapılan görüşmelerde kılavuz almak zorunluluğunun kaldırıldığı şeklinde bir izlenim edinildiği anlaşılmaktadır. Ancak Denizcilik Müsteşarlığı yetkilileriyle yapılan görüşmelerde ise, kılavuz almanın halen yine zorunlu olduğu ve bu hususun idarenin yetkisinde olduğu belirtilmektedir. Buna dayanak olarak da 1998 tarihli yeni tüzükten önce yayınlanmış olan 4.4.1997 tarihli bir müsteşar imzalı emir gösterilmektedir. Ancak bir müsteşarlık emrinin kendinden sonra yayınlanmış olan bir tüzük emrine rağmen hâlâ yürürlükte olması ne kadar hukukidir? Burada anlatmak istediğimiz; kılavuzluk konusunda bir tüzükte bu kadar çok değişiklik yapılarak karmaşaya neden olunması ve hâlâ "Kılavuzluk hizmeti zorunlu mudur?" diye belirsizlik içinde olunmasının yanlışlığıdır.

Denizcilik Müsteşarlığı ilk defa MHP'li bir bakana, Sayın Prof. Dr. Ramazan Mirzaoğlu'na bağlanmıştır. MHP, öteden beri savunduğu "Milli ve güçlü devlet, tam bağımsızlık" gibi prensiplerini hayatiyete geçirecek önemli bir fırsat yakalamıştır. Bu da Montrö'nün hükümranlık haklarımızı ihlal ettiğini düşündüğümüz bazı maddelerinde yapılması gereken değişikliklerin yapılmasıdır. Türkiye'nin Boğazlar'dan geçecek gemileri kılavuz kaptan alma konusunda zorlayamaması Montrö Antlaşması'na dayanmaktadır. Ancak günümüz koşulları 1930'lu yıllara göre bir hayli değişmiştir. Tarihî ve doğal güzelliklerini ve insan yaşamını tehdit eder noktalara ulaşan Boğaz trafiğinin düzenlenmesinde, Türkiye'nin bir kıyı devleti olarak tedbirler alması ve bu kapsamda kılavuzluk ve römorkaj hizmetlerini de mecburi kılması doğal olan hükümranlık hakkımızın bir gereğidir. Ancak Montrö Sözleşmesi bu tedbiri Türkiye'nin almasına engeldir. Burada yapılması gereken ve sayın bakandan beklediğimiz; Montrö'nün bu kuralının değişmesi için gerekli çalışmayı başlatmasıdır. Emniyetimizi tehdit eden her konuda tedbir almak, bağımsız bir devlet olarak en doğal bir hükümranlık hakkımızdır. İhtiyaç ve isteklerimizin uluslararası platformlarda etkili ve inandırıcı olarak savunulması ancak bilgili, konusunda tecrübeli, yabancı dil bilen, uluslararası ilişkilerde uzman, ehil personel gerektirmektedir. Denizcilik Müsteşarlığı'nda, önceki yıllarda özellikle bu müsteşarlığın sol partilerde olduğu dönemlerde sol kadrolaşma yapıldığı ve atamaların hemşehri ve ideoloji ağırlıklı yapıldığı bilinmektedir. Sayın Mirzaoğlu'nun bu bakanlığa atanmasını bir şans olarak görüyor ve özellikle uluslararası alanda Türkiye'yi en iyi şekilde temsil edecek tecrübeli ve uzman personelle yapacağı mesainin denizcilik alanında ülke menfaatlerine daha verimli katkılar yapacağına inanmaktayız.