Çok uluslu şirketler

Yirmi birinci yüzyılın eşiğine geldiğimiz şu günlerde, en çok tartışılan konuların başında küresel dünyadaki 'egemen güç' kavramı geliyor. Kimilerine göre, silah ve insan gücünü elinde bulunduran devletler 'egemen güç' olacak. Sosyal bilimler ve ekonomi arasındaki ilişkileri araştıran Dr. Sayım Yorgun yazısında, 'egemen güç'ün 'çokuluslu şirketler' olacağını iddia ediyor. Yorgun ayrıca, egemen güç konumuna gelecek olan 'çokuluslu şirketler'in halihazırda herhangi bir güç tarafından denetlenememesini gelecek yüzyılı tehdit eden en önemli gelişme olarak yorumluyor.

DR. SAYIM YORGUN

Şirketlerin faaliyet alanlarının sınır ötesi özellik taşıması yeni bir gelişme olmamasına rağmen son on yılda farklı bir seyir izleyerek, ekonomiler hatta devlet yapıları üzerinde önemli etkileri olmaya başladı. Çokuluslu şirketlerin dünya ekonomik yapısının yeniden şekillenmesini zorunlu kılacak güce erişmesi "yirmi birinci yüzyılın egemen gücü çokuluslu şirketler midir?" sorusunu gündeme getirdi.

Dünya ticaret ve üretiminin önemli bölümünü gerçekleştiren bu şirketlerin üretimlerini tek bir ülkede yapmak yerine parçalara bölerek, en düşük maliyetin olduğu ülkeyi tercih ederek gerçekleştirmeleri, bir ülkede üreterek diğer ülkelere pazarlama faaliyetine, ulusötesi üretim boyutunu eklemeleri şirket kararlarının önemini artırmıştır.

Mahalli ya da ulusal bir pazarda üretim yapan ve bu düzeyde rekabet etme alışkanlığı olan işletmeler küresel bir pazarda üretmek ve rekabet etmek zorunda kalmışlardır. Son yıllarda hızla artan, yabancı ülkelerde doğrudan yatırım ve serbest ticaret politikaları, çok uluslu işletmelerin küresel rekabet koşullarını da hazırlamıştır.

Hiç kuşkusuz, daha önceleri de çokuluslu işletmeler bulunmaktaydı, ancak şimdi bazı istisnalar dışında, tüm işletmeler üretim ve pazarlama faaliyetleri açısından çokuluslu olmaya başlamışlardır. Çünkü, hızlı teknolojik gelişmeler eski teknolojileri işlevsiz kılarken, küreselleşme ve rekabet artmakta ve yeni teknolojiler için daha büyük kaynaklara ihtiyaç doğmaktadır.

Milli sınırların dışında faaliyet gösteren dış piyasalarda sermaye, üretim ve pazarlama faaliyetleri olan bu şirketlerin genel özelliği, birden çok ülkede sürekli olarak ekonomik faaliyette bulunmasıdır. Birden fazla ülkede faaliyet gösteren ve şirket merkezince faaliyetleri denetlenen, ortak politikalar uygulayan şirketlerin firma mülkiyeti çeşitli ülkelere dağılabilmekte ve gelişmesi sermayenin uluslararası dolaşımına, üretimin uluslararasılaşmasına, işgücü ve doğal kaynaklardan uluslararası düzeyde yararlanılmasına bağlı olmaktadır.

Dünyadaki ekonomik bütünleşmenin mimarlarından olan çokuluslu şirketlerin günümüzdeki sayısı yaklaşık 37.000, bulundukları ülkelerin dışındaki uzantılarıyla birlikte 170.000'den fazladır. Lisans ve muafiyet kullanımı sonucunda, gerçek etki alanları bu rakamların öngördüğünden çok daha geniştir. Hükümetlerin ülkelerine çekmek için birbirleriyle yarıştıkları yabancı yatırımlardan söz ederken de, aslında çokuluslu şirket yatırımlarından söz ederiz.

Büyüyen ve güçlenen uluslararası şirketler dünya ekonomisi içinde egemen konuma gelirken, onların egemenliklerini denetleyecek pek az güç söz konusu olmaktadır. Dünya parasal gücünün %42'sini 500 büyük şirket elinde tutmakta, dünyanın en önemli 12 endüstri sektörünün %40'ını yalnızca beş firma paylaşmakta, toplam on firma dünya çapındaki gıda maddeleri ticaretinin tümünü gerçekleştirmektedir. Böyle bir dünyada ulusal devletlerin elindeki güç azalırken, uluslararası sermayenin ve küresel şirketlerin gücü giderek büyümektedir.

Çokuluslu işletmelerin gerek sayısal gerekse fonksiyon olarak genişlemesi, yeni yönetim organizasyonlarının ortaya çıkmasını, uluslararası seviyedeki merkezi yönlendirme, koordinasyon ve kontrol mekanizmaları ile her türlü performansın ölçülmesini ve geliştirilmesini sağlamaktadır. Günümüzde en büyük yüz ekonomik kuruluşun yarısı ulus-devletlere ait olurken diğer yarısı ulus sınırlarını aşan şirketlere aittir. Ulusal ekonomilerin kaderi artan oranda ulusal sınırları aşan şirketlerin yatırım amacıyla aldıkları yerleşim kararlarına bağlıdır.

Bütün bu gelişmeler teknoloji, iletişim ve ulaşım alanlarında yaşanan ilerlemeler sayesinde gerçekleşmekte ve ekonomik, hukuki, sosyal yapıyı yeniden şekillendirmektedir. Önümüzdeki yüzyılda şirketlerin var olmasının uluslarüstü nitelik kazanmasıyla mümkün olacağı, ayrıca tek ülke merkezli çokuluslu şirket yapılarının çokuluslu bir yapıya dönüşeceği şimdiden ortaya çıkmıştır. Bu nedenle küreselleşme en fazla bu şirketler üzerinde hissedilmektedir. Çokuluslu şirketler; sermayenin uluslararası dolaşımını, üretimin uluslararasılaşmasını, işgücü ve doğal kaynaklardan uluslararası düzeyde yararlanmayı sağlamakta.

Çokuluslu şirketlerin denetlenemez güce erişmeleri önümüzdeki yüzyılı tehdit eden en önemli gelişmedir. Bu gücü etki altına almaya ulus devletlerin gücünün yetmiyeceği de açık. Bu nedenle tüketici bilincinin geliştirilmesi, örgütlü toplum olma yarışının hızlandırılması kaçınılmaz. Çünkü önümüzdeki yüzyıl sivil toplum örgütlerinin en etkin oldukları yüzyıl olacaktır.