II. Meşrutiyet''in ilanı ve bir devrin zihnimizdeki yeri

İlk elde ifade edilmelidir ki 1908 tarihi ve bir yıl içerisinde ardı sıra gelişen olaylar, sadece Osmanlı Devleti için değil, ileride kurulacak olan Türkiye Cumhuriyeti için de bir mihenk taşı vazifesi görmüştür. 33 yıllık Sultan 2. Abdülhamid''in saraydaki son günlerine gelinmiş, ardından siyasal güç el değiştirmiş, İttihat ve Terakki içinse uzun yıllara yayılan bir icraatlar döneminin perdesi aralanmıştı. Suikastlar, toplumsal çatışmalar, 31 Mart Olayı ve ardından 2. Abdülhamid''i tahttan indiren süreç, en nihayetinde İttihatçılık eksenindeki siyasal gücün perçinlenmesinde rol oynuyordu. Nitekim bütün bu olaylar ülkenin toplumsal ve siyasal şartlarının üzerini örten toz bulutu, bir asrı aşkındır süregelen bir kör dövüşün de esaslı bir başlangıç noktasını oluşturdu. Öyle ki 1908 ve 1909 yılındaki olayların sahip olduğu önem, bitaraf olabilmek konusundaki hassasiyetleri bugün dahi tarumar edebilmektedir.

Peki, ama neden? O günlerin tozu dumanı nasıl olup da bugünün siyasal yaşamının ortasında bir anafor oluşturabiliyor? Nasıl oluyor da söz konusu olayların birinci elden tanıkları, çağdaşlarımızın siyasi emelleri için bir ittifak öznesi haline getirilmeye çalışılıyor? Öyle görünüyor ki 2. Meşrutiyet''in ilanı, 31 Mart Olayı ve 2. Abdülhamid''in tahttan indirilmesi çerçevesindeki olaylar, iki temel dinamik nedeniyle ülke gündeminin iliklerinde adeta bir genetik miras olarak dolaşmaya devam ediyor.

Söz konusu dinamiklerden birincisi, sivil alan yokluğuna karşılık askeri-bürokratik sistemin artan ağırlığıdır. Şüphe yok ki darbeler, askeri ya da sivil otoriterleşme eğilimleri toplumsal şartların kendisinden bağımsız değildir. Bu yönüyle adına ne dersek diyelim Osmanlı''nın son yıllarında ağırlığını giderek daha fazla hissettiren askeri-bürokratik yapı, sınıfsal temelleri zayıf, ekonomik alanda özerk alanlar oluşturamamış, her şeyin odağında devleti gören kültürel anlayışın doğal sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Elbette bunda, 2. Abdülhamid döneminde muhalefete yönelik baskılar da büyük rol oynamıştır. Bu yönüyle de askeri-bürokratik yapı, sürekli olarak devletin her şeyin üstünde olduğu bir algıyı desteklemekteydi. İşte özgürlük şiarıyla gelen İttihat ve Terakki''yi otoriterleştirerek, baskıcı bir kimliğe büründüren de bunlardır. Nitekim otoriterleşen ve devleti bir demir perdenin gerisinden yöneten kadrolar, devlet ve halk arasındaki bağların büyük darbeler almasına neden oldu. Bu yüzdendir ki Türk Kurtuluş Savaşı''nın en ateşli dönemlerinde bile ittihatçılık kimliği ve iddiaları etrafında bölünmeler, kamplaşmalar ve hatta isyanlar görülmüştür.

1908 ve 1909 yıllarındaki olayların bir diğer temel dinamiği ise, İttihatçılığın geçmişle hesaplaşma mantığı çerçevesinde ortaya çıkmasıdır. 2. Abdülhamid''e karşı yürütülen muhalefetin bazı yöntemleri, halk ve aydın tabaka arasındaki kopukluğu derinleştirdi. Genç ve devlet yönetimi açısından tecrübesiz kadrolar, her şeyin en iyisini bildiğini iddia ediyordu. Bu nedenle deneyimi eksik olsa da bilgi birikimi yüksek ve Batı dünyası ile irtibat halinde olan kitleler, halkın hassasiyetlerini anlamakta zorlanmıştı.

Sonuç olarak, gerek 2. Abdülhamid gerekse de İttihat ve Terakki döneminde kendisini hissettiren her iki dinamik -yani otoriterleşme ve halkla olan bağların zayıf oluşu- Osmanlı Devleti''nden başlayarak Türkiye Cumhuriyeti''ne uzanan bir siyasal yarılmanın nedenlerini oluşturdu. Ne var ki akıldan çıkarılmaması gerekir ki 1908 ve 1909 yıllarında yaşananlar, mutlak iyi ve mutlak kötülerin bir oyunu değildir. İslamcı düşüncenin devlet katındaki temsilcilerinden biri olmuş Said Halim Paşa''nın İttihat ve Terakki iktidarı sırasında sadrazamlık yapmış olması bunun ispatlarından biridir. Nitekim şimdilerde daha çok bir yalının adı olarak bilinen Said Halim Paşa ismi, 1908''de olanlara ilişkin önyargılarımızı ortadan kaldırmak adına başvurulabilecek kaynaklardan biri olmalıdır. Nitekim Paşa''nın şu ifadeleri dönemin özetlenmesi için iyi bir örnektir;

''Ne yazık ki şurası unutuluyor ki, bir idare, yalnız bir adamın (2. Abdülhamid''in) veya bir partinin (İttihat ve Terakki''nin) değil, bütün bir neslin eseridir.''

Dolayısıyla kurguların peşinden gitmek ve tarihi gerçekleri bir manivela gibi kullanarak gündelik siyasetin malzemesi haline getirmek, tarihe yapılacak en büyük haksızlık olacaktır. Zira 1908 ve 1909 yıllarındaki siyasal ve toplumsal değişimi; ancak hapsedilecek düşünceler, yargılanacak kişiler, bugün için işimize yarayacak anekdotlar aramaktan vazgeçtiğimiz oranda gerçekten anlayabilir, söz konusu döneme ilişkin olaylardan gerekli dersleri çıkarabiliriz. Tıpkı her tarihi, toplumsal ve siyasal olayda olduğu gibi... Ve tıpkı bugün olduğu gibi...