İslam'a adanan bir hayat

Yüzyılımızın yetiştirdiği önde gelen İslam alimlerinden Bediüzzaman Said Nursi, 1876'da Bitlis'in Hizan kazasına bağlı İsparit nahiyesinin Nurs köyünde dünyaya geldi. Eğitimine dokuz yaşında çevresindeki medreselerde başlayan Said Nursi, ilme olan düşkünlüğüyle dikkat çekti. Normal şartlar altında yıllar süren klasik medrese eğitimini üç ay gibi kısa bir zamanda tamamlayarak, genç yaşlarda bölgenin önde gelen alimleriyle ilmi tartışmalar yapabilecek seviyeye geldi. Devrin alimleriyle yaptığı münazaralar sonucunda adı kısa zamanda duyulan Said Nursi, aldığı medrese eğitiminin yanısıra ülke sorunlarıyla da yakından ilgilenmeye başladı. Çok geçmeden ilmi çevrelerde "Bediüzzaman" ('çağın eşsiz güzelliği') lakabı ile anılmaya başlandı. Said Nursi'nin yetişmesinde emeği geçen alimler arasında ağabeyi Molla Abdullah, Tağ Medresesi'nde Molla Mehmet Emin Efendi, Hizan Şeyhi Seyyid Nur Mehmed Efendi, Bitlis'te Şeyh Emin Efendi, Bayezid Medresesi'nde Şeyh Mehmed Celali gibi dönemin tanınmış ilim adamları vardı. Bediüzzaman'ın vefatının 39. yılında bulunuyoruz. Bediüzzaman Said Nursi, 23 Mart 1960'da Urfa'da bir otel odasında vefat etmişti. Konuyla yakından ilgilenen yazar Faruk Ceyhun'un iki bölüm halinde kaleme aldığı ve Bediüzzaman'ın hapishanelerle, sürgünlerle dolu hayatını anlattığı yazısının bugün birinci bölümünü sunuyoruz.

FARUK CEYHUN

Said Nursi, medreselerde aldığı dini eğitimin yanısıra fen ilimleriyle de meşgul oldu. Bir yandan devrinin ünlü alimlerinden ilim tahsil ederken, bir yandan da gazete ve dergileri takip ederek, Osmanlı coğrafyasındaki gelişmeleri yakından takip etti. Doğup büyüdüğü toprakların içinde bulunduğu maddi ve manevi sıkıntıları bizzat yaşayan Said Nursi, bölgedeki fen ve din ilimlerinin bir arada okutulacağı bir üniversitenin kuruluş çalışmalarını başlatmak ve bu projeyi Sultan 2. Abdülhamit'e anlatmak amacıyla 1907 yılında İstanbul'a geldi. Bütün bölgeye hitap edecek, fen ve din ilimlerinin bir arada okutulacağı üniversitenin adı Medresetü'z-Zehra idi.

Nursi, Medresetü-z Zehra'da eğitimin Türkçe, Farsça ve Arapça verilmesini, bu arada mahalli dil olan Kürtçe'nin de kullanılmasını hedefliyordu. Üniversitenin Van'da kurulmasını, Bitlis ve Diyarbakır'da da şubelerinin açılmasını istiyor, üniversiteyle hem bölgede cehaletin önüne geçmek hem de İslami ilimlerin yeniden canlandırılmasını hedefliyordu. Üniversite projesi reddedilen Said Nursi, maaş teklifini de geri çevirdi. Padişahın iradesine karşı geldiği için önce akıl hastanesine, oradan da hapishaneye gönderildi.

Bir süre hapis yattıktan sonra serbest kalan Nursi, İstanbul'da kısa sürede ilmi çevrelerde adını duyurdu. Çeşitli gazete ve dergilerde makaleler yazarak, meşrutiyet ve hürriyetle ilgili görüşlerini yayınladı. Derviş Vahdeti'nin yayınladığı Volkan gazetesinde kaleme aldığı yazılar hâlâ tazeliğini korumaktadır. 1909'da meydana gelen 31 Mart olaylarında yatıştırıcı bir rol oynamaya çalıştı. Buna rağmen Divan-ı Harp'te yargılandı ve beraat etti. Bu hadiseden sonra İstanbul'dan ayrılarak, Şark'a döndü.

Birinci Dünya Savaşı'nın patlak veriği yıllarda Van'da bulunan Bediüzzaman talebeleriyle birlikte gönüllü milis alayları oluşturarak cepheye koştu. Ruslar'a karşı verilen mücadelede büyük başarılar gösteren Molla Said Nursi'nin birçok talebesi çatışmalarda şehid düştü. Nursi, Bitlis müdafaası sırasında Ruslar'a esir düştü. Yaklaşık üç yıl kadar Ruslar'ın elinde esir kalan Molla Said, 1917'deki Bolşevik ayaklanması sırasında kurtularak, Varşova, Viyana ve Sofya'ya uğradıktan sonra İstanbul'a döndü.

İstanbul'a döndükten sonra kendini yine İslami ilimlere veren Said Nursi bir süre sonra Darü'l-Hikmeti'l İslamiye üyeliğine getirildi. Said Nursi, devletten aldığı maaşla yazdığı eserlerini bastırdı ve ücretsiz olarak dağıttı. İngilizler'in İstanbul'u işgal etmeleri üzerine Hutuvat-ı Sitte adlı bir eser yayınlayan Nursi, halkı işgale karşı koymaya çağırdı.

Ünü kısa sürede ülkenin dört bir yanında duyulan Molla Said, Ankara'dakilerin de dikkatini çekti. TBMM'nin oluşturulmasından sonra Mustafa Kemal, Said Nursi'yi ısrarla Ankara'ya davet etti. Bu ısrarlı davetlerden sonra Ankara'ya gelen Nursi Meclis'te "Hoşamedi" (Hoşgeldin) töreniyle karşılandı. Nursi, Ankara'da kaldığı günlerde yeni kurulan devlete hakim olan kadronun dine bakış tarzının İslami olmadığını görünce, on maddelik bir beyanname hazırlayarak TBMM kürsüsünden okudu. Nursi, beyannamesinde halkın İslami duygularını harekete geçirerek zafer kazanan devlet yöneticilerini bundan sonra da İslami ilkelere sahip çıkmaları noktasında uyardı. Bazı milletvekilinin namaz kılmadığını görünce onları namaz kılmaya davet etti. TBMM Başkanı Mustafa Kemal'le birkaç görüşme yapan Said Nursi'ye Şark Vilayetleri Umum Vaizliği, Milletvekilliği ve Diyanet üyeliği teklif edildi. Ancak bu tekliflerin hiçbirini kabul etmeyerek Van'a döndü.

1925 yılına kadar Van'da kalan Said Nursi'nin, Şeyh Said ayaklanmasıyla birlikte otuz sene sürecek olan sürgün ve hapis hayatı da başladı. Nursi, Van'dan alınarak önce Burdur'a oradan da Isparta'nın Barla nahiyesine götürüldü.

Barla'daki sürgün yılları en verimli yıllar oldu

Barla'da İslam'ın hakikatlarına savaş açanlara karşı Kur'an'ın hakikatlarını anlatan eserler yazarak mücadele eden Nursi, imana, İslam'a ve Kur'an'a dair birçok eser kaleme aldı. Barla'da geçen yıllar Said Nursi'nin en verimli yılları oldu. "Risale-i Nur Külliyatı" adını verdiği eserlerinin en önemlilerinden olan Lemalar ve Mektubat'ın büyük bir bölümünü burada yazdı.

Polis gözetimi altında tam bir sürgün hayatı yaşayan Nursi'nin özel yaşamına da sık sık müdahale edildi. Gizli gizli Nur risalelerini elle yazmaya çalışan birçok talebesi tutuklandı ve çeşitli baskılara maruz kaldı. Başlattığı hizmetin halka malolması Nursi'yi gözlem altında tutan devleti rahatsız etti. Eserler halkın büyük ilgisini çekince mahkemeler, sürgünler, zehirlenmeler ve tutuklanmalar dönemi de başlamış oldu.

Nursi, 1935'te Eskişehir, 1943'te Denizli, 1947'de Afyon, 1952 de de İstanbul mahkemelerinde yazdığı eserlerinden dolayı yargılandı. Mahkemelerin çoğu beraatle neticelendiği ve bilirkişi heyetlerinin Risale-i Nur eserlerinde herhangi bir suç unsuru bulamamalarına rağmen Bediüzzaman 25 yılı aşkın bir süre Emirdağ, Isparta ve Kastamonu'da sürgün ve hapis hayatı yaşadı.

Tek Parti Dönemi'nde verdiği mücadeleden dolayı büyük eziyetlere maruz kalan Bediüzzaman 1950'den sonra, Demokrat Parti iktidarı döneminde de sürekli gözlem altında tutuldu. 1952 yılında Gençlik Rehberi adlı eseri için açılan davada yargılandı ve beraat etti. 1960 yılında Emirdağ'da iken rahatsızlanan Nursi, kendi arzusuyla Van'a dönmek için talebeleriyle birlikte yola çıktı. Urfa'ya uğradıklarında rahatsızlığı arttı. 23 Mart 1960'da bir otel odasında vefat etti.

Bediüzzaman, binlerce talebesinin katıldığı büyük bir cenazı töreniyle Halil İbrahim Dergahı'nda toprağa verildi. Mezarı hergün binlerce insan tarafından ziyaret ediliyordu. 27 Mayıs askeri darbesiyle DP iktidarını deviren cunta, 12 Temmuz 1960'da Bediüzzaman'ın mezarına bir baskın düzenledi. Sürekli hizmetinde bulunan birkaç talebesinin gözetiminde kabri açıldı ve naaşı askeri bir uçakla alınarak bilinmeyen bir yere gömüldü.

Bediüzzaman, onca baskı ve sindirme girişimine rağmen 130 parçadan oluşan ve 6 bin sayfayı bulan Risale-i Nur Külliyatı'nı kaleme almayı başardı. 1950'den sonra Türkçe olarak matbaalarda basılmaya başlayan Risale-i Nur, o günden bu yana Türkiye'de yüzbinlerce eve girip milyonlarca insan tarafından okundu. Son yirmi yıldır, 20'ye yakın dilde tercümesi yapılan risaleler, bugün başta İslam ülkeleri olmak üzere birçok ülkede okunuyor.