'İzafî aklın yalnızlığı'

Peygamber Efendimize ait olduğu söylenen hadis-i şeriflerin tesbiti konusunda izlenmesi gereken metod nedir? Referans noktası tesbit edilmemiş olan bir rivayet karşısında yorumcu, "doğruluk" sorunu ile karşı karşıya kaldığında ne yapacak? Doğruluk sorununa çözüm bulmak için yorumcu nasıl bir yol izleyecek? Dr. Burhanettin Tatar, yazısının bugünkü bölümünde bu soruları tartışmaya açıyor.

DR. BURHANETTİN TATAR

Descartes'in metodik şüpheciliğinin, tarihî rivayetin (geleneğin) meşruiyetini sorgulayacak ve bu rivayetin geçerliliğini belirleyecek salt zihin (Cogito) kuramıyla son bulması akıl kavramı hakkında yeni bir rivayetin ortaya atılması demekti. Aydınlanma döneminin bu yeni rivayete en üst düzeyde meşruluk atfederek, "rivayet kültürü" karşısında kendisini "akıl kültürü" olarak algıladığı ve bu nedenle eski rivayeti (geleneği) "akıl" karşısında sanık konumuna düşürdüğü bilinmektedir. Kant, Saf Aklın Tenkidi adlı eseriyle, aklın tarihî ve kutsal rivayetleri doğrudan yargılama veya meşruiyetini tescil etme yetkisinin olamayacağına işaret ederken aynı zamanda akıl hakkındaki yeni rivayetin meşruiyetinin tarihî rivayetler temelinde sorgulanamayacağı mesajını da vermekteydi. Descartes ile başlayan modernizmin günümüze değin, genel olarak, yeni rivayetin meşruiyeti üzerinde biçimlendiği ve Nietzsche ile başladığı ileri sürülen post-modernist yaklaşımın bu yeni rivayetin meşruiyetini, "izafî (tarihsel) bakış açısının mutlaklaştırıldığı" teziyle sarsmakta olduğu malumdur. Gerçekte post-modernizm, modernizmin evrensel -yani sınırlarının kalın hatlarla çizilmiş- olduğuna inandığı kavram ya da kategorilerin anlamlarının hayli kırılgan olduğunu ve bir kez kırılınca bu anlam parçalarının tekrar bir bütün haline getirilemeyeceğini göstermeye çalışıyor.

Ne var ki, modernizmin beraberinde getirdiği "izafi aklın mutlaklaştırılması" tehlikesine karşı bu kez, post-modernizm, aynı zamanda tarihselcilik sorununun bir boyutu olan, "izafi aklın yalnızlığı"-sorununu üretmektedir. Bu noktada, daha öncekiler gibi, post-modernizmin de akıl hakkında farklı bir rivayet üzerinde kendini hissettirmeye başladığı pekâlâ düşünülebilir. Eğer durum buysa, yani algılarımızın gerisinde daima bir rivayet (metin) olup, anlamların sınırları (özdeşliği) kalın hatlarla belirlenmiş (tarih-üstü) değilse, aynı zamanda bir yorum faaliyeti olan rivayetleri tespit konusunda yapılması gereken şey nedir?

Bu noktada genel yaklaşım şudur: Kendi tarihî kültürel bağlamı içinde anlaşılan Kur'an ve Hz. Peygamber'e nispetle hadis (rivayet)'lerin tespit edilmesi gerekir. Bu, gerek Kur'an ve Hz. Peygamber'in gerekse sorun olan rivayetin öncelikle tarihî bir şahsiyet ve metinler olarak görülmesi gerektiği anlamına gelir. Kuşkusuz bu tür bir yaklaşım anakronizmden kaçınmanın en iyi yoludur. Ne var ki, bunun gerçekleşebilmesi için öncelikle, söz konusu tarihî kültürel bağlamın kendi değer ve doğruluk anlayışlarımızdan bağımsız olarak anlaşılabilmesinin mümkün olması gerekmektedir. Ancak bunu kim garanti edecektir?

Ayrıca, aidiyeti (referans noktası) tespit edilmemiş olan bir rivayet, askıda olan, yani henüz kendi tarihî bağlamı içine yerleştirilmemiş metin demektir. Ancak bu, yukarıdaki genel kanaatin aksine, ilk önce metnin kendi muhtevasından hareket edileceği ve bilahare onun Hz. Peygamber'in içinde bulunduğu tarihî, kültürel, dinî, şahsî vs. bağlamlar açısından aidiyetinin tespit edilmeye çalışılacağı anlamına gelir. Diğer bir deyişle, söz konusu metin, tarihî bir rivayet olarak değerlendirilmeden önce "bir şey söyleyen" ya da "bir şey hakkında konuşan" metin olarak algılanacak demektir. Bu durumda, yorumcu, doğrudan metnin muhtevasını dikkate alacağı için, yukarıda kısaca değindiğimiz "doğruluk" sorunu ile karşı karşıya kalacaktır. Doğruluk sorununun "sözün doğru olarak anlaşılması" ve "sözün muhtevasının doğruluğu" olmak üzere iki veçhesi vardır ki pratikte aralarındaki sınırı görmek her zaman mümkün olmayabilir. Şöyle ki, yorumcunun, doğru olduğu kanaatine vararak sözü doğru anladığını kabullenmesi veya doğru olarak anladığı kanaatine vararak sözün doğruluğu/yanlışlığı hakkında yargıda bulunması gayet mümkündür.

Bu noktada araştırmacının kendi değer ve doğruluk anlayışını işin içine karıştırmaksızın hareket etmesi pek mümkün görünmüyor. Araştırmacıların Hz. Peygamber hakkındaki şahsi tutumlarının ve "kesin doğru" olarak kabul ettiği bilgilerin, eldeki rivayeti anlama ve değerlendirmelerinde belirleyici rol oynadığına İslâm tarihi yeterince şahitlik etmektedir. bu sorunu sadece araştırmacıların öznel yaklaşımlarına bağlayarak basite indirgemek, konunun diğer veçhelerinin görülmesini engelleyebilir. Bu veçhelerden bir tanesi ve belki de en önemlisi, özellikle yazılı tarih açısından söylemek gerekirse, şudur: "Tarihî gerçekler" daima söz (rivayet) aracılığıyla ortaya çıktığı için, yine söz (rivayet)'den hareketle tarihî bir gerçekliğin ortaya çıkarılması anlamında kaçınılması mümkün olmayan bir döngü söz konusudur.

Gerçekte bu döngü, aklın izafiliğine ilişkin tezleri destekleyen önemli hususlardan biridir. Bu husus şöyle ifade edilebilir: Tarihî gerçekler daima söz (rivayet, metin) aracılığıyla tezahür ettiğine göre, akıl 'metin bağımlı' olmalıdır. Buna göre, izafî aklın temelinde esas alınan metin (rivayet) bulunmaktadır. Diğer bir deyişle, metinler (rivayetler) arası farklılık, izafî aklın oluşumunun arka planını teşkil eder.

Bu durumda, askıda (yani referans noktasından yoksun) olan bir rivayetle uğraşan kişi gerçekte sadece bu rivayet (metin)'le değil, aynı zamanda rivayete yönelik araştırmasını, ilgisini ve rivayetin muhtevasını sorgulamasını mümkün kılan (ve muhtemelen henüz bilinç altında bulunan) bir başka rivayetle daha yüz yüzedir. İşte asıl sorunlardan biri, araştırmacının -Kant'ın deyimiyle- "doğmatik uykudan uyanarak" kendi bilinç altında bulunan rivayeti (doğruluk/aklîlik vs. anlayışını) nasıl ortaya çıkaracağı ve eldeki rivayetin aynasında kendi rivayetinin sınırlarını ve gücünü nasıl anlayacağıdır. Bu noktada bir safdillikle "hiçbir varsayımdan hareket etmemek" gibi asla kanıtlanamayacak bir varsayım içine düşülmemelidir. Önemli olan, sadece eldeki rivayeti değil aynı zamanda içinde bulunduğumuz dil ve kültür (dünya görüşü) tarafından bize hazır olarak verilen, bilinç altında bulunan ve bilincimizi yönlendiren rivayeti (doğruluk/aklîlik vs. anlayışlarımızı) tespit etmeye çalışmaktır.

Görebildiğimiz kadarıyla bunu başarabilmenin en uygun yolu, "öz eleştiri"dir. Fakat öz eleştiri nasıl mümkündür? Hemen belirtelim ki, öz eleştiri, kişinin kendi dışında mutlak doğru olarak kabul ettiği bir noktadan hareketle kendisine bakmaya ve sınırlarını görmeye çalışması değildir. Öz eleştiri, metnin muhtevasının doğruluğu sorunu üzerinde yukarıda değindiğimiz rivayetler arasında diyalog kurmaya çalışmaktır. Diğer bir deyişle, şimdi ve geçmiş arasında bir diyalog kurmaksızın, yalnızca kendi tarihî kültürel bağlamından hareketle hadis (rivayet)'lerin tespit edilebileceğini varsaymak, öncelikle rivayetleri, onları anlamamız ve yargılamamızda büyük rol oynayan ve bilincimizin gerisinde olan "doğruluk/aklîlik/bilimsellik" anlayışımızın etkisi altına farkında olmadan bırakmak demektir. Yine, bir taraftan aklımızın sınırlı yani tarihsel ve kültürel olduğunu iddia ederken, diğer taraftan eldeki rivayeti ve onun tarihsel bağlamını "tarih-üstü" bir biçimde doğru olarak anlayacağımız gibi paradoksal görünen bir kanaatten hareket etmek demektir. Buna ilaveten, muhtevasının doğruluğundan hareketle, askıda olan yani gerek Hz. Peygamber gerekse bizimle ilgisi henüz kurulmamış görünen bir rivayetin tarihsel gerçekliğini ortaya çıkarmaya çalışmak, daima içinde bulunduğumuz tarihi aynı zamanda eldeki rivayet bağlamında yeniden yorumlamaktır. Kısacası bir rivayetin aidiyetini tespit etmeye çalışmak sadece geçmişe değil aynı zamanda geleceğe yönelmektir.