KURUM ARŞİVLERİ

Gazi Eğitim Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Abdulkerim Abdulkadiroğlu, bugün sunduğumuz 'Kurum Arşivleri' başlıklı yazısında Cumhuriyet Arşivi bünyesinde değerlendirilen kurum arşivlerinin içler acısı halini anlatıyor. Abdulkadiroğlu, sağlıksız şartlarda depolanan ve bir süre sonra SEKA'ya gönderilmek üzere kaderlerine terkedilen malzemenin arşivlerden sayılamayacağını vurgulayarak bu konudaki içler acısı duruma dikkat çekiyor.

Arşivin bir alt kolu olan Kurum Arşivleri, ifadesinden anlaşıldığı üzere doğrudan kurumlarla bağlantılıdır. Bunu iki şekilde mütâlaa edebiliriz. Birincisi, normal seyri içinde hareket eden bürokrasinin ve iş akımının bıraktığı malzemedir ki bu tür kurum arşivi, zamanla Cumhuriyet Arşivi içinde yerini alacaktır. İkincisi, bazı kurumların ötedenberi sahip oldukları arşiv malzemesinin bir uzantısı olarak, o kurumla âdeta özdeşleşen ve Osmanlı Arşivleri içinde yerini alacak malzemedir. Topkapı Müzesi Arşivi, Meşîhat Arşivi, Şer'iyye Sicilleri, İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü Arşivi, Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivi, Hazîne-i Hassa Nezâreti Arşivi, Darphane Arşivi, Denizcilik İşletmeleri'nde bulunan Arşiv, İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı'ndaki Arşiv, İstanbul İl Kültür/Türbeler Müze Müdürlüğü Arşivi bunlardandır. Arşiv işi ve arşivcilik başlıbaşına bir eğitimi gerektiren ve bir disiplinin hâkim olduğu, günümüzde önemi çok daha iyi anlaşılan bir ihtisas alanı olmuştur. Bazı üniversitelerimizin bünyesinde eğitimi verilen arşivcilik, kaçınılmaz, aksine dünya standartlarında uygulanması icap eden bir keyfiyettir. Ne var ki klasik usulde yetişmiş ve bugüne kadar hizmeti omuzlayarak uzmanlaşmış elemanları da gözardı edemeyiz. Osmanlı Arşivi nitelikli malzeme kendi içinde ayrı ayrı uzmanlık alanlarını bir araya getirir. Cumhuriyet Arşivi de önemlidir. Bu yüzden olacak ki Başbakanlığa bağlı, milletlerarası bağlantıları bulunan Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü'nün bu iki alt kolu çalışmalarını sürdürmektedir ve bu kurum devletin en büyük arşiv kurumudur. 3056 sayılı Başbakanlık Teşkilâtı hakkında kanun gereğince teşkil olunan söz konusu genel müdürlüğün evveliyatı 1846'da kurulan Hazine-i Evrak'a uzanır. Nerede ise iki asrı kucaklayan bu kurum bir ara bakanlık düzeyinde protokole sahip iken, bugün iş hacminin, yetki ve sorumluluklarının artmasına karşın genel müdürlük düzeyinde teşkilâttaki şemasını bulmuştur. Alt birimleri de dikkate alınarak ve siyasî çalkalanmalardan korunması için, doğrudan Cumhurbaşkanlığı'na bağlı ve en azından müsteşarlık düzeyinde yeniden şekillendirilmelidir.

Kurum arşivlerinden Osmanlı Arşivi'ne sahip olan ve yukarıda kısmen adlarından söz edilen kurumların arşiv malzemesi ya Devlet Arşivleri'ne intikal ettirilmeli, ya da buraların arşivcilik bölümü mezunu elemanlarla takviyesi yanında periyodik olarak denetimlerinin yapılması yolu açılmalıdır. Daha da mühimi bu kurumlarda münhasıran arşiv işi yapanlara uzman kadroları tahsis edilerek maddî imkânlar tanınmalı, bir noktada Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü uzmanlarıyla eşit şartlara getirilmelidir.

Bu yazıda, özellikle üzerinde durmak istediğim kurum arşivleri, çeşit ve birikim itibarıyla Cumhuriyet Arşivi bünyesinde mütâlaa edebileceğimiz ve bürokrasi birikimi olarak da kabul edilebilecek arşivlerdir. İstisna denilebilecek, hatta takdire şâyân bazı kurumlar bulunsa da, genel olarak kurum arşivleri konusunda içimiz yanmaktadır. Sağlıksız şartlarda ve arşiv konusunda hiç bir hizmet içi eğitimi görmemiş elemanlarla kurumların en ücra yerlerine depolanan, bir süre sonra da SEKA'ya gönderilmek üzere kaderlerine terkedilen malzeme hiçbir şekilde arşivlenmiş sayılamaz; hatta böylesi bir olaya arşiv denemez. Bu konudaki dertlerimiz deşilmeye hazırdır ve deşildikçe de içler acısı durumlar ortaya çıkmaktadır. Ömrünü vererek hizmet edip beş-on sene önce ayrıldığı kurumda şahsî dosyasını bulamayan, hatta bilgisayar kayıtlarında adına bile rastlanmayan bir elemanın, içine düştüğü ruh halini izah etmek nasıl mümkün değilse; kurum arşivlerinin kaderlerine terkedilmesindeki ihmalin sebebini anlamak da mümkün olamamaktadır. Kanayan yaranın tedavisi ve sonuç olarak ülkemizin, bürokrasimizin menfaati için şöyle bir teklifte bulunabiliriz:

İllerde, vali yardımcılarından birine bağlı olarak birer Arşiv Müdürlüğü teşkil olunmalı ve valiliklerde özel mekânlar hazırlanmalı. İlk tasnifi yapılarak, il bazındaki kurumların bütün malzemesinin bu merkezlerde toplanması için tedbir alınmalı. Buna ilâveten Bakanlıklar'da, müsteşar yardımcılarından birine bağlı olarak Arşiv Dairesi Başkanlığı kurulmalı, kadroları bu doğrultuda şekillendirilmeli ve valiliklerdeki Arşiv Müdürlükleri'nde birikmiş olan iki yılı, ya da beş yılı geçmiş evrak, ikinci bir eleme sonucu doğrudan ilgili bakanlığa intikal ettirilmelidir. Böyle bir uygulamanın başlatılması, arşivcilik eğitimi alarak mezun olmuşlara, aldıkları eğitim paralelinde istihdam edilme kapılarını açacaktır. Bakanlıklarda biriken malzeme, üçüncü bir eleme sonucu ve en az on yılı geçmiş olmaları şartıyla Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü'ne intikal ettirilebilir.

Öte yandan Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü bünyesinde bir teftiş kurulu kurulmalı; burada çalışacak elemanların seçilmeleri, özlük hakları ve çalışma şekillerini belirleyecek bir yönetmelik hazırlanarak emsali kurumlardaki düzeyde mesai zemini hazırlanmalıdır. Bu elemanların valiliklerde kurulacak Arşiv Müdürlükleri ile bakanlık merkezlerinde kurulacak olan Arşiv Daire Başkanlıkları'nı periyodik teftişleri, rehberlik denetimleri; gerektiğinde yapacakları soruşturmalar neticesi, kurumlar arşivi sağlıklı bir düzeye getirilmiş olacaktır. Anılan merkezlerde çalışacak elemanların kadroları valiliklerde ve bakanlık merkezlerinde olabileceği gibi Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü bünyesine de çekilerek elemanların oralarda istihdamları şeklinde de olabilir. Bu durumda genel müdürlük, zengin kadrolu taşra teşkilâtına sahip olacaktır ki makamın müsteşarlık düzeyine yükseltilmesi zarureti ortaya çıkacaktır. Her hâl ü kârda daha fazla ihmale tahammülü olmayan bu konuda âcil devlet tedbiri alınmalıdır.

Yukarıda bir kısmının adları verilen kurumların arşivleri de, çok özel ve gizlilik durumları olmaması şartıyla, bağlantılı bakanlıklarda, ya da Devlet Arşivleri bünyesinde toplanmalıdır. Nitekim bu faaliyet başlatılmıştır. Fazlaca istisnaî durumlar dışındaki diğerlerinin intikaline sür'at kazandırılmalıdır.