Millet Parkı'ndan İRAN'A BAKIŞ

İran'da son günlerin tartışma konusu 'değişim'. Yeni yetişen genç kuşak ve devrim sonrasında ülkeye geri dönüş yapan Batılı İranlılar ile muhafazakâr çevreler arasında 'değişim' üzerine kıyasıya bir tartışma yaşanıyor. Bu değişimin beraberinde getirdiği çelişkilerin gözlenebileceği en uygun yer Tahran'daki Millet Parkı. Cihan Aktaş, 'Millet Parkı'ndan İran'a Bakış' başlıklı yazısında, toplumda yaşanan bu sürecin farklı yönlerine değiniyor.

Türlü türlü ağaçlarla ve çiçeklerle bir tür botanik bahçesi havasını taşıyan Tahran'ın kuzeyindeki Millet Parkı, bugün İran toplumunun yaşadığı değişimleri anlamak açısından çok uygun bir alan. Bu parkta bir banka oturmuş Kur'an okuyan kadın ve erkekleri, daha ileride bedmington oynayan genç kızları, parkın arka girişindeki sahada paten yapan gençleri, eşofmanlarıyla koşan ya da yürüyen yetişkinleri, geniş çim alanlarında piknik tüpleri üzerinde kaynayan tencereleri ve semaverleriyle piknik yapmakta olan kalabalık aileleri görürsünüz. Çok geniş bir alana yayılmış olan parkta, toplumun her kesimden insana birarada rastlamak mümkündür.

Parkın, devrimden önce çok keskin bir şekilde belirlenmiş olan müreffeh kuzey-fakir güney ayrımının ortadan kalktığını gösteren müdavimleri, şöyle sıralanabilir: Köylüler, askerler, afgan kökenli işçiler, öğrenciler, orta halli çiftler ve gece yarısına kadar parkı mesken tutan geleneksel aileler, bir ağacın altında namaz kılan nineler.

90'lı yıllarda, devrimden sonra Batı'ya göçeden İranlıların geriye dönüşünün etkisini de sigara içerek dolaşan uzun saçlı delikanlılar, elele dolaşan çiftler, makyajlı ve "kötü hicaplı" sayılan genç kızlar, kravatlı erkekler, köpeklerini gezmeye çıkarmış çiftler, pop müziği yayınları, bisiklet süren kimisi tesettürlü kızlarda görülebilir.

İran'da devrimden sonraki birkaç yıl boyunca nüfusun artması yönünde yapılan propagandalar neticesinde, bugün, hayli kalabalık bir genç nüfus var. Bu gençlerin sorunları politik tartışmalarda eleştiri ve kınama konusu olarak gündemi işgal ediyor. Devrimin başlarındaki genç kuşağı motive eden sloganlar, bugünkü gençlerin ihtiyaçlarına cevap vermiyor. Bu gençler kendilerini kanıtlama, sunulan gençlik şablonuna girmekten kaçınarak, bireyselliklerini vurgulama ihtiyacı içindeler. Ancak daha ciddi ve derin bir sosyolojik analiz, gençlerin bugünkü tatminsizliklerinin ve Batı'ya yönelik merakının, izlenen kültürel politikaların onların ihtiyaçlarının gerisinde kalmasından ileri geldiğini ortaya koyacaktır.

Gençlerin sorularını duymazlıktan gelen, taleplerini ağır suçlamalarla susturmayı yeğleyen muhafazakarlar, toplumdaki değişmelerden habersiz görünüyorlar. Her türlü yeniliği ve değişim ihtiyacını, bir sapma ve yozlaşma işareti olarak gören muhafazakarlar, Millet Parkı'ndaki toplumsal karşılaşmanın değerini ve sunduğu imkanları kavramaktan uzakta duruyorlar. Devrimle birlikte edindikleri konumu, mutlak, tabii ve ne olursa olsun muhafaza etmeleri gereken ilahi bir hak ve vazife olarak anlamayı tercih ediyorlar. Böylece, kutsallaştırılmış bir otoritenin kendisini bütün kararlarıyla, tanrısal ve kutsal iddialı bir söylemle halka dayatması, gençlerin önemli bir kısmının bu yargılama ve kınama ağırlıklı söylemden kopmasıyla sonuçlanıyor.

Yargıtay Başkanı ve Cuma imamlarından biri olan Yezdi, hemen her vaazında, özgürlük gerekçesiyle İslami değerlere yapılacak saldırılara izin verilmeyeceğini söylüyor. Yezdi ve öteki muhafazakar cuma imamları, gençlerde ve toplumda gördükleri yozlaşmayı, Hatemi döneminin iki sloganı olan Tesahül (Dini Kolaylaştırma) ve Tesamüh (Hoşgörü) kavramlarının modernistler tarafından çarpıtılmasına ve din düşmanları tarafından istismar edilmesine bağlıyorlar.

Bu yaklaşımın bir neticesi olarak Hatemi hükümetinden üstüste kurban isteniyor. Seçimlerde sağcı otoritelere imtiyaz sağlayan eleme sistemi nedeniyle, bugün meclis halkın eğilimlerini yansıtmaktan uzak durumda. Bu tutarsızlık nedeniyle, Meclis ve hükümet bağdaşamıyorlar. Sağcı meclis çoğunluğu, daha iki yıl önce yapılan seçimde yirmi milyona yakın oy almış olan Hatemi hükümetini yaklaşan meclis seçimlerine kadar yıpratmak için, Kültür Bakanı Muhacerani için de gensoru verdi. Bağımsızların red oyu vermesiyle beklenmedik bir şekilde düşen bu gensorunun gerekçesi ise, "tesahül" ve "tesamüh" kavramları arkasına sığınılarak devrime düşman ve batı'dan beslenen çevrelere gazete çıkarma, yazı yazma, film çevirme hakkı tanınması, muhalif yazarlara ve sinemacılara ödüller verilmesi ve bunun neticesinde "değerlerin renksizleşmesi."

Muhafazakarlara göre Muhacerani'nin görüşleri, bugün, toplumdaki yozlaşmanın sebeplerinden biri. Ayetullah Yezdi, bisiklet süren genç kızları da, köpekli kadınları da ülkedeki siyasal yozlaşmanın ve "İslami değerlere saygısızlığın" göstergeleri sayıyor. Parklarda köpek dolaştıran insanlar umumi ahlaka saygısızlık etmiş oluyorlar.

Peki, toplum sahiden de yozlaşıyor mu? Buna bir cevap vermek sahiden de güç. Çünkü bazen toplumdaki değişmelerin getirdiği bir yenilik, yozlaşma belirileriyle içiçe geçtiği için tepki görse bile, belli bir süre sonra, tepki gösterenler tarafından da benimsenmeye başlıyor. Bisiklet süren kızlar, bu alanda etkisi olduğu düşünülen Olimpiyat Komitesi Başkanı ve kapatma cezası alan Zen (kadın) gazetesinin editörü, Tahran Milletvekili Faize Rafsancani'ye yönelik suçlamaları da besleyen bir "yozlaşma"ydı. Kendilerine gösterilen tek tip resmi gençlik modelinin içine yerleşmek istemedikleri için bir çıkış yolu arayan gençler, önlerine çıkarılan meşru en dar hareket alanını bile olabildiğince değerlendirmeye çalışıyorlar. Batı'daki son moda dansları takibederken, aynı zamanda Muharrem ayında Hazreti Hüseyin için yapılan törenlere de katılıyorlar. Böylece geleneksel ulemanın tantanalı bir şekilde geçmesi için gayret ettiği yas törenleri, bir yas töreni olmaktan öte, toplumsala çıkma imkanına dönüşüyor.

Eleştiri ve itirazlardan anlaşıldığı kadarıyla muhafazakar kesim çok sesli ve renkli bir toplum ve kültür istemiyor. Onların eleştirileri dikkate alındığında, ortaya tek sesli, renksiz, gençlerin isyankar sorularına izin verilmeyen, muhaliflerin hemen dinsizlikle ve dinden dönmekle suçlandığı, herkesin Velayet-i Fakih'in tavsiyelerine uyarak düşündüğü ve yaşadığı, emri bil maruf nehyi anil münker yükümlülüğünün, kişiyi adım adım izleyen bir kabusa ve şiddete izin veren bir tahakküme dönüştüğü bir toplum modeli çıkıyor. Bu modelin seçmenlere çekici gelmediğinin geçen iki seçimde anlaşılması nedeniyle sağ, gelecekteki siyasal başarısını, basın özgürlüğünü kısıtlamaya, ellerindeki kurumsal güçleri ve propaganda araçlarını kullanarak gazeteleri kapattırmaya ve kendisi gibi düşünmeyen güçlü aydınları bir şekilde susturma başarısına bağlıyor. Bu bakımdan ilk hücuma uğrayan şahsiyet, yazarlara ve sanatçılara kendilerini baskı altında hissetmedikleri bir çalışma ortamı hazırlamayı kültürel gelişmenin en önemli gereği saydığını her fırsatta dile getiren Muhacerani oldu.

Kültürel şahsiyetler ve kurumlara karşı kaba ve bağnaz davranışları kabul edemeyeceğini söyleyerek, kendisini "kolaylaştırma ve hoşgörü taraftarı" olarak niteleyen ama bu özelliklerinin itikadi ve imani esaslarda esnek davranacağı anlamına gelmeyeceğini de vurgulayan Muhacirani'ye göre, İslam, insanın sürekli duvarlarına çarparak hayatını zorlaştırdığı dar ve karanlık bir sokak gibi algılanamaz. Tam tersine İslam, geniş, ferah, insanın kendini özgür hissettiği, çiçeklerle, yeşilliklerle ve neşeyle dolu bir yoldur ve bir müslüman bütün hayatı boyunca işte bu yolda yürümelidir.

Muhacerani'nin kolaylaştırma ve hoşgörüye dayalı İslam anlayışı, Millet Parkı'ndaki renkli toplumsal karşılaşmayı mümkün kılıyor. Karşıtları ise, cuma namazlarında, dini değerlerin renksizleşmesine yol açtıklarını öne sürdükleri bir anlamda kullanıldığını öne sürdükleri tesahül ve tesamühün kökünün kazınacağını söylüyorlar. Muhafazakarlar, her an yozlaşma ve yokolma tehditi altında olduğunu öne sürdükleri devrimin ve dinin değerlerini, öteki'ni susturmayı, farklı düşünceleri ortadan kaldırmayı sağlayan birer araca indirgerken, yaşayan fıkhın, dinin ve toplumun uzağına düşüyorlar.