NECİP FAZIL: Bir tepki bir kaygı bir tavır

Üstad Necip Fazıl, bundan onaltı yıl önce aramızdan ayrıldı. Geride bıraktığı eserleri bugün de okunuyor ve gelecekte de okunacak. O, sanatkârlığından önce eşi az bulunan bir mütefekkirdi. Ömrü boyunca İslamdan ilham aldı, sanatı 'Allah'ı aramak işi' olarak yorumladı. Hayrettin Oğuz'un, yazısında belirttiği gibi, 'Necip Fazıl, bir tavır, bir yöntem ve bir ahlâk'tı.

Maalesef Türkiye'de Necip Fazıl'ı sanatkarlığından ve mütefekkirliğinden, hatta inandığı değerlerden soyutlayarak yapılan okuma ve anlama biçimleri daha çok yapılmış ve bu tür yorumların sonunda da ortaya "Büyük şair Necip Fazıl", "Büyük edebiyatçı Necip Fazıl" çıkmıştır. Oysa onun şairliği, gazeteciliği, edebiyatçılığı, bir kültür ve fikir adamı olmasının sonucudur. Dolayısıyla günümüz insanına Necip Fazıl'ın bir tavır ve yöntem adamı olduğu verilmediği takdirde, onun anlaşılabilmesi mümkün değildir.

Onun şiirlerini, tiyatro eserlerini, hikayelerini fikirlerinden soyutlayıp, sadece kuru bir edebiyat eseriymiş gibi kabul etmek haksızlığın ötesinde fikir ahlakıyla da bağdaşmaz. Necip Fazıl'ın Çile'si nasıl sadece bir şiir değil, bir dönemin icad edilmeye çalışılan "yeni insan"ına, "yeni tip"ine karşı bir tepki ve bir reddedişse, onun şaheseri olarak kabul edilen Bir Adam Yaratmak'ı da aynı kaygılarla yazılmıştır.

Necip Fazıl pozitivist, modernist, seküler bir insan inşasına tepki göstererek, ilhamını İslamdan, tarihsel arkaplanını gelenekten alan "bir adam yaratmak" istiyordu ve şüphesiz ki bunu kendi şahsında gerçekleştiriyordu. Bir yeniden doğuşu gerçekleştirmek için de "öz ağzından kafatasını kusarak" içinde bulunduğu zaman ve mekandan dolayı değişime uğramış, yabancılaşmış nefsini reddediyordu. Zaten o "Ben ve Ötesi" derken nefs ve enaniyet planında "ben" değil, bir müslüman olarak "ben" diyordu. Onun "Ben"i enesi değil, bir kırılma sonucu kimlik ve kişilik problemi yaşamaya başlamış, geleneğini ve geçmişini kaybetmiş, bir alt-kültür halinde köşesine çekilmek zorunda kalmış müslüman insanı temsil ediyordu. Necip Fazıl aslında üstü örtülmeye çalışılan, unutturulmaya çalışılan bir kültür ve medeniyetin billurlaşmış tepkisidir. Dolayısıyla onun Ben ve Ötesi gibi tabirlerini bireysel kaygılar değil, toplumsal kaygı ve tepkiler olarak ele almalıyız.

O, "Ben" derken sadece inşa edilmeye çalışılan yeni insan tipine, hayat anlayışına değil, Antik Yunanla başlayıp Pozitivizmle devam eden Batının toplum projesine karşı çıkıyordu. Nitekim Spengler, Danilevski, Toynbee gibi pek çok Batılının "Batı çöküyor" dediği bir dönemde toplumumuzun Batıya yönlendirilmesini anlamsız buluyordu. "Durun kalabalıklar bu cadde çıkmaz sokak" derken bunu anlatmaya çalışıyordu. O Türkiye'de "Batılı ve Batıcı İnsan" inşa etmeye çalışılırken, Batının içinde bulunduğu maddi ve manevi duruma dikkat çekiyor "cihan, şu veya bu kıymetin değil, bizzat kıymet ölçüsünün çivili bulunduğu can evinden, ruhundan hastadır" diyerek, Batının bile içinde bulunduğu fikir, sanat ve kültür çerçevesinde anlaşılamadığını belirtiyordu.

Necip Fazıl'ın sanatı, 'Allah'ı arama işi' olarak belirtmesi yine içinde bulunduğu toplumun her yönü ve boyutuyla batılılaşması, yabancılaşması, sekülerleşmesiyle doğrudan ilgilidir. Diğer deyimle o, tıpkı insanın yaratıcısından soyutlanıp karşısına adeta bir "Tanrı" olarak dikildiği gibi, Allah'ın sıfatının ondan soyutlanıp karşısına "yeni bir maneviyat" gibi sunulmasına tepki göstermiştir. Necip Fazıl, zamansal ve mekansal anlamda seküler hayatın içinde mahkum olan insanların, zihinsel anlamda tepki ve tavır koyabileceğini, en azından "zihni bir yabancılaşma" yaşamayabileceğini anlatmaya çalışmıştır. Bunun için de bu hayatın çerçevesinden biyolojik anlamda kendini kurtaramamasına rağmen fikri ve zihinsel anlamda bir hayat felsefesi ile mücadeleye girmiş ve adeta yeni hayat felsefesinin tabelalarını, satırbaşlarını yıkmıştır.

Necip Fazıl'ı anlama ve okuma biçimlerindeki en belirgin hatalardan birisi onu entellektüel ve aydın olma kaygısıyla bir Batılı ve Batıcı gibi anlama, okuma ve yorumlama biçimleridir. Ancak Batı'yı paranteze almış bir insanın, varoluşunun en belirleyici göstergesi Batı karşıtlığı olan bir insanın, Batılı bir üslup ve yöntemle ele alınması, onu inşa edilmiş bir mütefekkir, inşa edilmiş bir filozof haline getirecektir. Batıyı ve Doğuyu müslüman olma bilincine sahip bir mütefekkir tavrıyla yorumlayan Necip Fazıl'ın Batıyla ilgili düşüncelerini, Batılı kavramları paranteze alışından yakalayabiliriz. İnsanların kavramlarla düşünebildiğini ve düşünce üretebildiğini iyi bilen Necip Fazıl, bir müslümanın Batılı kavramları günlük diline yerleştirmesindeki tehlikeyi çok iyi anlıyordu. Ona göre Batılı kavramları kullanmakla başlayacaktı müslüman insanın zihni sekülerleşmesi... O herkesin "yeni bir kıble" olarak Batıya yöneldiği bir dönemde sadece Batılı kavramları değil, Batının tarihini, sanatını, kültür ve medeniyetini de paranteze alıyor, diğer deyimle herkesin Batının içine girmesini arzuladığı bir dönemde o Batıyı dışsallaştırıyor, zamansal ve mekansal anlamda Batılılışan toplumun zihinsel anlamda kendini korumasına çalışıyordu. Böyleyken Necip Fazıl'ı İslamcı kesim içinde Batılı bir aydın ve mütefekkir gibi göstermeye çalışan kimselerin böyle bir yorum yapmaya çalışmalarını kendilerinin Batı kültürü ve medeniyeti karşısında içinde bulundukları psikolojik ve sosyolojik komplekslerde arayabiliriz. Maalesef bir iki istisna dışında Necip Fazıl'ı olumlu anlamda yorumlayanların büyük bir bölümü, alim olmanın yanında tefekkür boyutları öne çıkan Gazali, Rabbani gibi kimselerle değil, Nietzsche, Sartre, Heidegger gibi filozoflarla mukayese etmişler, bir anlamda onlar gibi bir Necip Fazıl görmeye kalkmışlardır. Diğer deyimle Boudelaie, Rimbaud, Shakespeare veya Bernard Shaw'a benzeyen Necip Fazıl önemsenirken, hemen bütün şiirlerinde Yunus kokan Necip Fazıl görmezden gelinmiştir. Necip Fazıl her zaman Batıyı en azından zihnimizden kazımadığımız sürece müslümanca bir düşünme biçimine sahip olamayacağımızı belirtmesine rağmen, maalesef biz onu hep bir Batılı gibi algıladık ve yorumladık. Oysa ki bir kültür ve medeniyetin sürekliliği o kültür ve medeniyeti fikir ve aksiyon planında temsil konumunda olan insanları içselleştirmekle olabilir. Yönteminin adını "Büyük Doğu" olarak ortaya koymuş, Batıyı bütün kültürel, sanatsal ve felsefi boyutlarıyla analiz ederek paranteze almış ve muhasebesini yapmış bir insanda hâlâ ısrarla Batıyı aramak, bir anlamda kendi değerlerini de bilmemek anlamına gelir. Batıya olan tepkisinin arkaplanında bir anlamda gizli (bilinçaltında da olsa) bir sevgi, hayranlık ve apışma olan İslamcı aydının zaten Batıyı sağlıklı anlayabilmesi ve yorumlayabilmesi de mümkün değildir.

Bize göre Necip Fazıl'ı Üstad yapan Allah'ın ve Peygamberinin halkasının dışında hiçbir şeye inanmamasıydı. Bizim sorunumuz ise Allah'ın ve Peygamberinin dışında herşeye olan tam bağlılığımızdan ve sadakatimizden geliyor.

Hasılı bize göre Necip Fazıl biyolojik anlamda vefat etmekle en fazla o yaşarken dünyevileşmekten çekinen ve dünyevi hazlara zorunlu olarak sırt çevirmek zorunda kalanları rahatlattı. Ancak yine de hayatlarında ve zihinlerinde sekülerleşmenin "hazzını" yaşayanlara hatırlatmakta fayda var: Necip Fazıl ve Büyük Doğu, bir duruş, bir kaygı, bir tavır, bir yöntem ve bir ahlaktır...