Son zamanlarda Türkiye dahil birçok ülkenin sosyal medya mecralarında yeni bir akım başladı. Sevimli küçük Antarktika kuşunun tek başına uzaklara gittiğini gösteren kısa videolar türedi. Gençler arasında popüler olan bu trend başka kişiler tarafından da bir popüler ironinin simgesel dışavurumu olarak paylaşılıyor. Ancak burada mesele yalnızca bir kuş değildir. Onunla birlikte paylaşılan nihilizm güzellemeleri göründüğü kadar masum değildir. 19. yüzyıl edebiyatında açıklanmaya çalışılan bu hayat felsefesi 21. yüzyıl için ne ifade ediyor?
NİHİLİZM NEDİR?
Felsefi olarak nihilizm, evrenin ve insan yaşamının özünde herhangi bir anlam taşımadığını savunur. Bu düşünce, her türlü anlam ve değerin tamamen reddi anlamına gelmese de nihilizme göre toplumsal, ahlaki ve kültürel değerler insan yapımıdır ve mutlak bir gerçeklik taşımaz. Yani bilimsel açıdan nihilizm; anlamın, ahlaki temellerin ve otoritenin çöküşünün temsili olarak değerlendirilir; edebiyatta ise özellikle 19. yüzyılda Rus klasik eserlerinde bir akım olarak genişçe yer alır. Yazar Lermontov’un “Zamanımızın Kahramanı” Peçorin ile ünlü Puşkin’in Onegin’i - fikirdaşlardır. Her ikisi - Onegin ile Peçorin- Rus edebiyatında anlamını yitirmiş bir çağın, yüksek bilince sahip ama inançsız bireyini temsil ediyorlar. Zira ikisi de yaşamın anlamına dair temel bir amaç krizini paylaşır; (Ne için yaşıyoruz ki?) toplumsal roller (kariyer, evlilik vb.) onlara boş gelir. Aslında bu tatminsizlikleri dış dünyadan değil, içsel bir kopuştan kaynaklanır; biri sıkıntıdan kaçar, diğeri onu çözümlemeye çalışır ama aşamaz. Bunlar, eğitimli, yüksek bilinç ve eleştirel akla sahip olmalarına karşın hiçbir değere bağlanamazlar, yani sadece düşünürler, sorgularlar, fakat inançsızlıkları onları eylem ve aidiyetten alıkoyar.
GÜNÜMÜZDEKİ YERİ
Günümüze gelirsek nihilizm, modern toplumlarda ortaya çıkan yapısal bir anlam ve değer krizinin göstergesi olarak geçmiş dönemle benzerlik gösteriyor. Toplumdan topluma değişir denebilir, ama yine de gruplandıracak olursak, geleneksel ve geleneksel olmayanlar arasında bir farklılık da söz konusudur. Küreselleşme döneminde “küresel değerler” aşılanmaya çalışıldı ama bugün devletlerin daha milli olmaya başladığını görüyoruz. Milliyetçiliğin yükselişi ile birlikte toplumların da kendi öz değerlerine dönüşü söz konusu. Buna küresel jeopolitik krizler de eklenince, nihilist penguen trendi, politikadan kaçıp “sessizce tükenmiş olma” hâli olarak da görülebilir.
Son 10 yılın ünlü internet mem’lerine ( İnternet üzerinde popüler resim, video, kelime ya da cümleler şeklinde yayılan ve geniş kitlelerce manası bilinen olgulara verilen isim) göz attığımızda ise; rekabet, baskı ve yüksek beklentilerden kaynaklanan yorgunluk ifade edildiği açıkça görülmektedir: apati-kayıtsızlık, stoik/Budda stili, anlamsız rekabet, düz yatmak/katılmıyorum, gözardı etmek/geri çekilme ve hayal kırıklığı vb. Yani nihayetinde tüm bunlar, dönemin baskın ruh hâlini temsil eden intenet mem kümeleri olup farklı dillerde benzer anlamlarla dolaşıma girmiş popüler ifadelerdir.
TRUMP BAĞLANTISI
Trump ile el ele gezen penguen karikatürü de bu trende ivme kazandırdı. Küresel siyasette “Trump depremi” yaşanmaya devam ediyor, tabii burada Avrupalı müttefiklerine yaşattığı soğuk duş etkisiyle birlikte Gröndland’ta yaşamasa da bu penguen aynı düzlemde görülebilir. Zira iyi eğitimli modern bir toplum olarak kendini tanıtan Avrupa’nın “doğal ve vazgeçilmez” olarak gördüğü Amerikan Başkanı Trump’ın kaba güç tehdidi karşısında mizahtan başka bir çaresinin olmadığı açıktır.
TEHLİKE NEREDE SAKLI?
Küresel siyasetten bağımsız olarak değerlendirecek olursak nihilizm, basit bir ironiden ziyade çaresizliğin de simgesidir aynı zamanda; dolayısıyla sevimli kuş ile kamuflaj edilse bile adından (nihil-hiçlik, hiçbir şey demek) da açıkça görüldüğü üzere temelinde hiçe giden bir yoldur.
Penguen, balık yiyen sürüsüyle birlikte hareket eden bir canlıdır ve böylece hayatta kalabilir. Tek başına kaldığı zaman ise hayatı tehlikeye girer. Avrupalı toplumlarda bireycilik ön planda, günümüz gençlerinde ise izolasyonizm ağır basıyor. Buna manevi değerlerin eksikliğini (boşluğunu) de eklerseniz, toplumlar, son derece tehlikeli ve öngörülemez nitelikler taşıyan yeni bir kuşak kitlesiyle karşı karşıya kalabilir. Ve nihayet 15-16 yaş altı gençlerin sosyal medya bağımlılığın sosyal hayatın önüne geçtiğini geç de olsa fark eden devletlerin birer birer önlem almaya çalıştığını görüyoruz.
ÖLÇÜYÜ KAÇIRMAMALI
Nitekim her şeyde olduğu gibi burada da ölçü önemlidir. Dolayısıyla mizahın da ölçüsünü kaçırmamak gerekiyor. Yetişkin insanların ironi yapması kabul edilebilir ancak bilinçsizce trend peşinde sürüklenen genç nesil, ironi ile hayat felsefesi arasındaki farkı göremeyebilir. Dolayısıyla ticari bir çıkarınız yoksa (penguen şimdi de markaların gözdesi oldu) mizahı seven kesimden daha sorumlu ve yapıcı davranışlar beklenir…
