Tartısmıyoruz, geveliyoruz

Başörtülülerin özellikle şehir hayatında görünür olmaları ve bu görüntünün Meclis'e kadar yansımasıyla birlikte özellikle medyada "kamusal alan nedir?/ Ne değildir/" tartışılır oldu. Kamu alanının ne olduğu, bu tartışmaların öncesinde belirgin değil miydi?

Kamu alanı dediğimiz alanın tarifi çok zor da olabilir, çok kolay da. En kolay tarifiyle kamu alanı, toplumsal hayatın gerçekleştiği yer. Ancak toplumsal hayat değişik düzlemlerde yaşanıyor ve organize ediliyor. Ayrıca toplumsal hayat son derece karmaşık ilişkilerin bir bütünü, bu anlamda kamu hayatının tarifi zorlaşabilir. Ancak son zamanlarda kamu alanı tartışmalarının içinden çıkılmaz bir hale gelmesinin nedeni toplumsal hayatın karmaşıklığının kamu yaşam alanına yansıması değil, herkesin bu kavram etrafında ne söylemek istiyorsa onu söylemesi. Öte yandan kamu alanında yer alan bireyler siyasal otorite tarafından belli bir şekilde tanımlanırlar; bu tanım vatandaşlıktır. Ben bunda itiraz edilecek bir yan görmüyorum, aksi takdirde toplumsal yaşam imkansız hale gelirdi. Vatandaşın hak ve görevleri Anayasa ile tanımlanmıştır, bu tanımda kılık kıyafet sözkonusu değildir, olması da makul sayılamazdı.

Bakın, ben Türkiye'de, toplumsal siyasal tartışmalarda, hiçbir kavramın hakkıyla tartışıldığına şahit olmadım. Bir kavram ya, Batı düşünce dünyasında gündemde olduğu için önemsenir, bir süre tartışılır gibi olur, sonra terkedilir ya da bir güncel sorun çerçevesinde öne çıkar gibi olur. Herkes onu istediği gibi anlar ve kullanır ve yine unutulur. 80'lerde sivil toplum kavramı çok modaydı, ne kaldı o tartışmalardan? Veya o tartışmalar hangi başka tartışmalara doğru gelişti? İslamcılar'ın modernizm eleştirilerine ne oldu? Niye birdenbire demokrasi kavramı tartışılır oldu, şimdi neden kamusal alan tartışılıyor? Bu tür kavramlar toplumsal siyasal alana ilişkin sorunları tartışmamıza yaramıyorlar, söylediğim gibi, herkes ne söylemek isterse bunlar üzerinden, bunların arkasına sığınarak söylüyor. Sonuçta tartışmalar bu kavramlarla zenginleşmediği gibi, kimin ne demek istediği de -örtük ifade edildiği için- anlaşılmıyor. Bu nedenle, birçok insan, kamu alanı filan diye lafı döndürüp dolaştıracağına doğrudan 'Başörtüsünü estetik açıdan beğenmiyorum' veya 'Bende muhafazakarlık korkusu uyandırıyor' dese, mesele daha netleşecek.

Aynı şeyi tekrarlayacağım, modernleşme Batılı kültüre kodlar üzerinden olduğu için! Hal böyle olunca, modernleşmeciler için Batılı görüntüye sahip olmak, eğitimli olmaktan önemli oluyor.

Türkiye'de modernleşme Batılı kodlar üzerinden algılanmıştır, derken ciddi bir şeyden sözediyorum. Tam da Batılılaşma'nın herşeyden önce gelmesi nedeniyle görüntüye ilişkin takıntılar önem kazanıyor, başörtülü kadınlar, çoğunlukla inançlarından dolayı değil görüntülerinden dolayı tepki topluyorlar. Meselenin doğrudan kadınlara yönelik olduğunu düşünmüyorum. Aksine, başörtülü kadınlar, en başta feministler tarafından dışlanıyorlar; bahane şu; "Başörtülü kadın zaten özgürlüğünün kısıtlanmasına baştan razı" deniliyor, bu durumda şu düşünülebilir, başörtülü kadınlar bu durumun farkında değil, din adına kandırılıp kısıtlanıyorlar, bu durumda başörtülü kadın iradesiz, bilinçsiz varsayılıyor. Kimse insanların özgürlük anlayışlarının farklı olabileceğini düşünmek istemiyor, ayrıca insanın özgürlüğünü kendi iradesi ile belli bir konuda kısıtlayabileceğini, bunun onu toptan dışlamak için bir gerekçe olmadığı aklına getirmiyor. Bu durumda, âşık oldukları için iradeleri ile, bir erkeğin isteklerine boyun eğen kadınların da esir olarak algılanıp, feministlerce dışlanması gerekmez mi? Diğer taraftan, İslami çevrelerin de örtülü kadınlara karşı rezev geliştirmeleri de kısmen, tepki çekmekten kaçınmakla yani kendilerini garantiye alıp, kadınları yalnız bırakmakla açıklanabilir. Ayrıca, bu konunun bir de sınıfsal ve/veya statü boyutu var; İslami çevreden erkekler Batılı standartlara uygun giyinip statü kazanıyor veya kazandıklarını düşünüyor olabilirler. Bu durumda başörtülü bir kadın herşeyi altüst ediyor, bunun bazı tutumları etkilediğini düşünebiliriz.

Başörtüsü meselesinde mağdurlar taleplerini "insan hak ve özgürlükleri" çerçevesinde dile getirirken, devlet erki, yine tarifini kendinin belirlediği bir kamu alanında bireylerin kendilerine öngörülen kalıplara uymaları konusunda diretiyor. Ferdin anayasal hakları mı esastır yoksa "egemen/hukuk devleti"nin esasları mı?

Ben hiçbir zaman, bu konuları devlet ve toplum karşıtlığı şeklinde düşünmüyorum, devletin soyut bir otorite mekanizması olarak algılanmasını da sağlıklı bulmuyorum. Ne bireyin özgürlük alanı sınırsızdır, ne de siyasal-toplumsal konvansiyonlar mutlaktır. Her toplum bireysel hak ve özgürlük taleplerini siyasal alanda tartışma konusu yapar ve bu alanda yorumlar. Bu bir süreç işidir. Ancak, bir noktayı açıklığa kavuşturmak lazım; hiçbir toplum soyut hukuk kurallarının işleyişi ile ayakta kalamaz. Her toplum asgari bir uzlaşma zemini üzerinde yaşar, demokratik süreçler toplumsal çatışma ve gerilimleri, ancak belli ölçüde yüklenebilirler. Her konuda ve şiddetli çatışan talep ve tasavvurlar da, toplumsal psikolojik önyargılarda, ne demokratik süreç içinde, ne de hukuki düzenlemelerle kolayca kamu hayatının sorunsuzca düzenlenmesini sağlayamazlar. Açık konuşalım, Türkiye'de mesele inançlılık/inançsızlık veya ilericilik/gericilik meselesi değil. Tüm bu tavır ve görüşlerin arkasında yüklü tarihsel, psikolojik, ideolojik bagajlar, karşılıklı önyargılar var, bunları deşifre etmeden, tartışmadan, toplumsal hak ve özgürlükler konusunda fazla mesafe kaydedemezsiniz. Bir tarafta, başörtüsü konusunda ciddi önyargıları olan insanlar var, bu önyargıların tarihsel kökleri var, bu insanlar önyargılarını kamu alanı, vb. kavramların arkasına gizlemek yolunu tutuyorlar, ancak bu mesele duygusal temele dayandığı için, onu sadece hukuki çerçevede çözmek imkansız. Diğer yanda, birisi çıkıyor, kalabalıkları coşturmak için imalı şiirler okuyor, sonrada işi tamamen hukuki zeminde tartışmaya çalışıyor. Burada önemli olan hukuka göre mahkum olmak veya temize çıkmak değil, kimin aslında ne demek istediği, bunlar tartışılmadan soyut demokrasi, hukuk, vb. söylemi ile meselelerimizi hiç halledemiyeceğimizden korkuyorum. Yanlış anlaşılmasın, laik veya dini takiyyeden sözetmiyorum, bu terimin olur olmaz kullanılmasını son derece yersiz ve yararsız buluyorum. Hal böyle olunca, çatışan her zaman bireylerin özgürlük talepleri ve devletin veya siyasal erkin (neyse o) otoritesi değil, bazen bireyin haklarının ve özgürlük taleplerin önünde tarihi önyargılar veya kişisel siyasi hırslar gölge yapabiliyor. Bunları da dikkate almak lazım, siyasal otorite dediğiniz şey bunlarla da besleniyor.

Sorunuzda, birileri bu talepleri yorumlayıp, gerekli düzenlemeleri yapsınlar gibi bir ima var; benim toplumsal taleplerin kamu hayatının yeniden yorumlanması için siyasallaşmasından kasdettiğim, bu taleplerin, Anayasal çerçevede, derli toplu biçimde ciddi bir biçimde siyasal alana taşınması ve karar verme süreçlerine katkıda bulunmaları süreci. Yoksa hiçbir özgürlük birileri tarafından düşünülüp başkalarına verilmez.

Dinî talepler, laik düzenin değişmesini öngörmedikleri yani, dinî esaslara dayalı bir devlet ve toplum talebi olmadıkları sürece, demokratik siyasal süreç içinde yer alabilirler, bu anlamda ben dinsel taleplerin siyasallaşmasına karşı değilim. Aksine, her talep gibi, toplumsal hayata ilişkin dini taleplerin, (örneğin, başörtülü öğrencilik, cuma namazı düzenlemesi) siyasallaşmasını son derece sağlıklı buluyorum.