Türkiye'nin ekonomik rotası belirsiz

Doğu Asya ülkelerinin ekonomisi, dünyada gittikçe önem kazanıyor. Son otuz yıl içinde öyle bir noktaya geldi ki, burada çıkan bir kriz bütün dünyayı etkiliyor. Doğu Asya ekonomisinin krizde olduğu bir dönemde yayınladığı 'Asya Kaplanları: Sanayi Politikaları ve Kalkınma' adlı kitabında Asya'nın yükselişini irdeleyen finans ve kalkınma konularında uzman Dr. Murat Yülek'le arkadaşımız Semih Şenkardeşler konuştu.

Kriz, Doğu Asya'nın dünya ekonomisinde kazandığı önemi gösteriyor. Kitapta da değinildiği gibi, 1965'de Doğu ve Güney Doğu Asya'nın sanayi malları ihracatı bugünkü NAFTA ülkelerinin yarısı kadardı bugün 1.5 misli seviyesinde. Otuz yıl içinde Doğu Asya ekonomileri öyle bir hal almış ki bugün burada çıkan bir kriz tüm dünyayı etkiliyor. Kitap da bu olayın nasıl gerçekleştiğini inceliyor.

Krizin uzun dönemli olduğuna inanmıyorum. Zira kriz bölgedeki fiziksel ve beşeri sermaye birikimini ortadan kaldırmadı.

Türkiye, devletin her türlü sınırlama ve verimsiz çalışmasına rağmen dünyanın en dinamik ekonomilerinden birine sahip. Ancak Doğu Asya ekonomileriyle karşılaştırıldığında göstergeler geride kalıyor. Popüler örneği verelim. Kişi başına GSYİH'da 1965'de G. Kore Türkiye'nin yarısı, Singapur ise 2 kat seviyesindeydi. 1995'de Kore Türkiye'nin 3 Singapur da 10 katı seviyesine geldi. Ancak bu standart rakamlar olayı tam açıklamıyor. Çok daha önemli olan şey vizyon: Kendinizi ve dünyayı şu anda ve gelecekte nerede gördüğünüz. Türkiye'de tartışmalar kesintisiz 8 yıl gibi bir olayda yoğunlaşırken Malezya Mültimedya Süperkoridoru'nu, ülkesinde Kaliforniya'dakinden daha etkili bir Silikon Vadisi'ni nasıl gerçekleştireceğini, Microsoft'u, Silicon Graphics'i buraya yatırım yapmaya nasıl ikna edeceğini tartışıyordu! Bugün Malezya'nın ihracatının % 75'ini imalat sanayi malları oluşturuyor.

Bir de implementasyon dediğimiz şey var: vizyonu nasıl gerçekleştireceğiniz. Yani etkinlik. Kore'yi bir tarafa bırakalım; Malezya'da otomobil sanayii Türkiye'ye oranla çok daha yeni olduğu halde Malezya'nın Avrupa'ya yaptığı otomobil ihracatı bizim için halen hayal seviyesinde.

Aslında devlete çok da haksızlık etmemek lazım. Türkiye'de işadamı Hong Kong ekstreminin aksine, bir taraftan devletin ekonomiden tamamen çekilmesini diğer taraftan da her konuda (temel fonksiyonlarının ötesinde) 'desteğini' istiyor. Devlet de bildiğimiz gibi bazılarına bu desteği fazlasıyla verir. Ancak yolsuzluk, devlet ile bazı gruplar arasındaki girift ilişkiler Türkiye ile sınırlı değil. Hatta, Doğu Asya'nın bazı ülkelerinde bu ilişkiler çok daha sıkı fıkı. Ancak, orada her iki taraf da görevinin biraz daha farkında. Sonuçta bu ilişkiler içinde giren gruplardan belli bir performans isteniyor. Bu performansın en önemli kriteri de ihracat; dış piyasalarda (yani daha objektif şartlarda) rekabet.

Tabii şunu da unutmayalım. Tayvan, Hong Kong, Singapur gibi, şu anki krizden nisbeten az etkilenen ülkeler, yolsuzlukların ve bunlarla ilgili söylentilerin nisbeten az olduğu ülkeler.

Bu ülkeler kendi tarzlarında birer kapitalistik ekonomiye tâbiler. Dolayısıyla kapitalist ekonomilerin zaafiyetlerine de. Reel sebeplere dayalı krizler her ekonomik yapıda mevcuttur. Ancak kapitalist ekonomilerin tarihi, bir yönüyle reel sebeplere dayananlarla beraber dayanmayan krizlerin de tarihi.

Krizle ilgili bana şu anda mantıklı gelen sebep bu ekonomilerin uzun bir dönemden beri ısınmaları ve aset piyasalarındaki getirilerin reel ekonominin işaret ettiği seviyelerin çok üstüne çıkması. Yani reel ekonomiyle parasal ekonomi arasındaki bağın çok iyimser beklentiler seviyesiyle kopması. Bu ilişkinin kopmasında uluslararası yatırım fonlarının rolünü yadsımak imkansız. Zira bu fonlar bir bölgeye yoğun bir şekilde aktıklarında o bölgedeki/ülkede geçici bir ekonomik 'cennet' oluşmasına sebep oluyorlar. Bu da finansal ekonomiyi reel ekonomiden ayırıyor. Bir motorun teknik olarak izin verilen kapasitesinin üzerinde çalışması ve şoförün buna göz yumması gibi. Nitekim şu anda Mahathir, Soros, hatta Clinton bu fonların hareketlerinin düzenlenmesi gerektiğini kabul ediyorlar.

Şu anda Doğu Asya borsa endeksleri kompoziti kriz öncesinin yarısı seviyesinde. Ancak dip noktasını aşmış gibi görünüyor. Son 12 ayda Kore'nin 30 milyar dolar, Tayvan'ın da 6 milyar dolar seviyesinde cari fazlası var. Emlak ve mal piyasalarındaki fiyatlar da aynı şekilde. Bu sebeple Batı sermayesi şu anda bu ülkelere tekrar girmeye başlıyor. 1980'li yıllarda Japon sermayesinin ABD'de bir kısmı sansasyonel olan alımları gibi şu anda Batı sermayesi hızla Doğu'da alım yapıyor. Bunun en son örneği Renault'nun Nissan'a ortak olması. Tabii burada Asyalılar'ın çok dikkatli olması gerekir.

1999'da ve sonrasında ne olur? Laura D'Andrea Tyson'ın dediği gibi, gelecekten haber veren allame iktisatçılara pek güvenmemek lazım. Ben sadece şunu söyleyebilirim: 1999'da sıkıntıların sona ermesi çok zor. Uzun dönemde Doğu Asya'nın hızlı büyümesi devam etmesi beklenmelidir. Bölgedeki fiziksel ve beşeri sermaye yok olmadı. Dünya pazarlarında kazanılan tecrübe, dağıtım ağları vs de aynı şekilde. Ancak Japonya gibi olgunlaşan ekonomilerin büyüme hızlarının orta ve uzun dönemde batı ekonomileri seviyesini aşması çok zor. Bir de Çin faktörü var. Çok ekstrem bir seri olay olmadığı takdirde gelecek yüzyıl ortalarında Çin'in dünyanın en büyük üç ekonomisinden biri olması beklenmelidir. Bu ise dünya ekonomik panoramasını temelinden değiştirecek bir olay.

Krizden sonra bölge ekonomilerinin büyük bir kısmı standart IMF paketi uygulaması konusunda IMF ile anlaştı. Bu paketin mantığı faizlerin yükseltilerek dış sermaye girdilerinin artırılması ve ülkede talebin yavaşlatılmasına dayanıyordu. Oysa beklenen dış sermaye girdileri gerçekleşmezken yüksek faizler iç ekonomiyi daha kötü vurdu. Malezya bir süre sonra yönünü değiştirdi. Döviz kontrolleri sayesinde kuru riske sokmadan iç faizleri düşürmeyi başardı. İlk sonuçlar cesaret verici görünüyor. Borsa endeksi yükseldi, ekonomi canlanmaya başladı. Ancak bu sınırlamalar, bildiğimiz gibi uzun vadede rant sahaları oluşturuyor. Dolayısıyla dikkatli olmaları lazım. Nitekim son aldıkları kararlarla sınırlamaları bir miktar hafiflettiler. Ancak mevcut iç siyasi problem de ekonomiyi vuruyor.

Çin'in ne yapacağı çok önemli. Dünya nüfusunun % 20'sini bu ülke barındırıyor. Gelecek yüzyılın ortalarına doğru dünyanın en büyük 3 ekonomisi arasına girecek. Eğer devalüasyona giderse, bölgede bir dizi yeni ayarlama yani yeni bir kriz doğabilir. Bunun Batı ülkeleri üzerindeki etkisi de çok büyük olur. Şu anda zaten Kanada, Meksika gibi ülkeler krizden doğrudan etkileniyorlar. Ancak Çin şu anda çok endişe verici bir durumda değil. 140 milyar dolar seviyesinde rezervi var. Büyüme resmi rakamlara göre % 7-8 civarında. Tabii gerçek rakam bunun altında. 45 milyar dolar civarında ticaret fazlası var ve hâlâ yabancı yatırım alıyor. Dolayısıyla şu anda kritik bir durumu yok. Ancak orta-uzun dönemde kurunu ayarlaması gerekecektir

Türkiye geç de olsa bu yeni ekonomik gelişmeleri dikkate almaya başladı. Örneğin, Dış Ticaret Müsteşarlığı'nın henüz yeterli olmamakla beraber olumlu çalışmaları var. Problem, Türkiye'nin bugünkü problemlerini, geçmişin verileri üzerine bina etmeye çalışmasında. Krize rağmen Doğu Asya'da hızla gelişen ve rekabet gücü yüksek bir ekonomi var. Bunun Türkiye üzerinde iki önemli etkisi olması beklenir. Birincisi, Avrupa ve ABD gibi piyasalarda Türk ihraç malları bu ülkelerin ihraç malları ile rekabet ediyor. Dolayısıyla bir rekabet meselesi var. Öte yandan gelişen Doğu Asya ekonomisi Türkiye'ye büyüklüğü NAFTA ve AB seviyesinde yeni bir ihraç kapısı açıyor. Zaman geçtikçe gelir elastikiyeti yüksek malların bu ülkelere ihraç şansı artacaktır. Türkiye bu iki veri ışığında bu ülkelerle olan ilişkilerini güçlendirmek zorundadır. Bu arada bölgede bir 'Asyalılık' duygu ve bilinci gelişmekte. Avrupa değerlerinin mi Asya değerlerinin mi ekonomik ve sosyal kalkınmaya daha müsbet etkisi olacağı tartışılıyor. Dolayısıyla Türkiye bu yeni güç odağından izole olmamaya dikkat etmeli. Bu, Türkiye'ye, en azından AB'ye karşı bir pazarlık gücü kazandıracaktır.