Yasakçı kafa geleneklere yaslanıyor

Günümüzde gittikçe şiddetlenerek devam eden başörtüsü yasağı, kamusal alanın dini değerlerden ve simgelerden arındırılması amacını taşıyor. Başörtülülerin kamusal alandan dışlanması yeni bir olay değildir. Daha yüzyılın başında dini, hurafelere dayandıran modernleşme ve ilerleme tanımlarından yapılan şekilci iktibaslar, kadının batıdaki gibi giyinmesinin gerektiğini kaçınılmaz sayıyordu. Araştırmacı-Yazar Cihan Aktaş, 'Yasakçı kafa geleneklere yaslanıyor' başlıklı yazısında, yasakçı zihniyetin dini olmayan geleneklere ve hurafelere sığındığını anlatıyor.

Başörtüsü yasağının, kamusal alanın dini ya da İslami değerlerden ve simgelerden arındırılması inancıyla ilgili olduğunu biliyoruz. Fakat bu inancın giderek bir inatlaşmaya, kör inanca dönüşmesi karşısında ortaya çıkan, problemlerin nasıl çözümleneceğidir. Çünkü artık bu yasak başlangıçtaki gerekçeleriyle izah edilememekte ve yasak koyucuların sürekli yeni gerekçeler üretmesi gerekmektedir. Bu konuları uzun uzun anlatmaya gerek yok.

Yüzyılın başında örtünmenin kadının özgürlüğüne, şahsiyetini geliştirmesine engel olduğu söylenirdi. Böylece örtünmeyle, kadınların sosyal ve hukuki açıdan bulundukları geri ve acıklı konum arasında dolaysız bir bağ olduğuna inanılırdı. Şu var ki bu sosyal ve hukuki gerilik giderilecek yerde, bütün mesele, kadınların örtüden çıkarılmasıyla halledilebilirmiş gibi bir kanaat geliştirildi. Medeniyet seçilemezdi, bir medeniyete rastgele dahil olunamazdı. Batı'nın kurumlarını almak isteyen, bu kurumları ayakta tutan yorucu çabalarla ve ilkelerle ilgilenmediği takdirde, Batı'nın yüzeysel ve yararsız biçimlerinin taklitçisi olacaktı. Özlenilen medeniyete bir türlü dahil olunamayınca, bir suçlu arandı. Türkiye modernleşemiyorsa, bunun sebebi kadınların örtünmesiydi. Örtü kadınların kör inançlarının, erkeklere bağımlı kalması ve evlere kapanmasının sebebiydi. Genç kızların örtülü olarak da tahsil yapabilecekleri ve çalışabilecekleri, önce 60'lı yıllarda anlaşıldı. İki nedenle: İlk olarak İmam-Hatipler, muhafazakâr ailelerin kız çocuklarını okullara göndermelerini mümkün kıldı. İkinci olarak ise nisbeten özgür bir okuma ve yazma ortamı oluşurken, dini kaynaklara ulaşmanın kolaylaşmasına bağlı olarak, laik eğitim alan genç kızlar arasında da tesettürü benimseyenler oldu. Bu bakımdan, Metin Toker gibi, "Daha önce başörtüsü diye bir sorun yoktu ki... Eğer jakobenlikse, jakobenlik" (Toker, Milliyet, 17 Ekim 1998) diyenler, işlerine de öyle geldiği için, çok sathi bir yargıda bulunmuş oluyorlar. Daha önce "böyle bir sorun" yoktu; çünkü, başörtülülerin kamusal alana ilişkin bir talebi ortaya çıkmadığı için, sistem, dini simgelerden arındırılmış bir kamusal alan tasarımını hiçbir engelle karşılaşmadan inşa etmekteydi. Gerçi başörtülülerin kamusal alandan dışlanması cumhuriyetle başlayan bir hadise değildir. Yüzyılın başındaki dini hurafelere dayandırılan modernleşme ve ilerleme tanımlarından alelacele yapılan şekilci iktibaslar, bu tanımlar anayurtlarında değiştiği halde, bizlerde birer dogmaya dönüşmekteydi. Bu sırada kamusal alanda kadının, Batı ülkelerindeki hemcinsi gibi giyinmesi, görünmesi gerektiği kaçınılmaz sayılıyordu. Ancak, dünyadaki türlü gelişmeler ve bu gelişmelerden Türkiye'ye kısıtlı olarak yansıyan değişmeler nedeniyle, başörtülü kadın, evinde oturma lüksüne ya da tembelliğine sahip olamazdı. Başörtülü kadın, hademe ya da çaycı olmakla da yetinemezdi. Başörtülüler için ev hayatı eskisi kadar verimli, anlamlı ve yeterli değildi. Bu durumda devlet ne kadar sıkıştırmak istese bile, başörtülüler özel alandan kamusal alana taşacaklardı. Toplumun geri kalmasını başörtüsüne bağlamak, 'Gardrop Batıcıları' için kolay ve çıkarlarına uygun bir çözümlemeydi. Devletçi seçkinlerin Türkiye'nin görünüşünü düzeltme emelleriyle yıllar geçti. Bu arada milli gelir arttı, eğitim seviyesi yükseldi, kentleşme yaşandı, iletişim araçları çoğaldı. Mustafa Kemal'in 1925'te İnebolu'da bazı kasaba ve şehirlerde gördüğü "yüzlerini, gözlerini sımsıkı örterek erkeklere sırtını dönen" kadınlarla ilgili eleştirileri kapsamına girmesi mümkün olmayan başörtülü kızlar, gelenek ve modernleşme arasında süren tartışmalar arasında, kendi dini konumlarını aramaya başladılar. Ne var ki toplumun ilerlemesini yüzeysel değişmelere bağlayan yöneticiler, yeni sosyolojik çözümlemelere giderek toplumun bünyesine uygun bir kamusal alan tasarlayacak yerde, dinlerine ve geleneklerine bağlı kalan kadınlara baskı yapmaya, onları aşağılamaya ve dışlamaya devam ettiler.

Başörtülülerin kamusal alana yönelmeleri ya da kamusal alandaki kadınların başörtüye yönelmeleri, devletin modernleşme, aydınlanma ve cumhuriyet algıları açısından bir sapma, başarısızlık işareti ve geriye dönüş sinyali olarak, yasaklarla ve suçlamalarla karşılandı. Böylece, sık kullanılan deyişle, başörtüsü özel alandan kamusal alana taştıkça, bu "küstahlığı, haddini bilmezliği, itaatsizliği" gösterdikçe, siyasallaştı. Düne kadar bir aşağılama objesi olarak görülen tesettürün siyasallaşmasının uyandırdığı şüpheler üzerine, "Başörtüsüne değil, onun siyasal bir simge olmasına karşıyız" denilmeye başlandı. Böylece başörtüsü sorununun çözümünün olması gerektiği gibi, meşru bir şekilde siyasette aranması engellenmek istenirken, siyaseten çözümü reddeden bu çarpık yaklaşımın sorumluluğu da başörtülülere yüklendi. Bu arada "Başörtülüler ne düşünüyor, niye başlarını örtüyorlar, kendilerini ikinci sınıf sayıyorlar mı, niye türbanı bir sömürü ve aşağılama aracı gibi görmüyorlar?" şeklinde uzayıp giden sorular da önemsenmedi. "İkna odaları"nda dahi, bir diyalogdan, görüş alışverişinden sözedilemezdi. Önemli olan, Batıcı iktidar elitinin başörtüsüne yüklediği anlamdı çünkü. Düşünceyi çağrıştıran her kıyafete yasaklama getirildiği söylenerek başörtüsü yasağının izahına girişilmesi, bir kara mizah örneğidir. Tartışma, başörtüsünün siyasal bir simge olarak kabulünün yasakları yeteri kadar makul gösteremediği noktaya taşındığında ise, Artı-Haber'de ifade edilen kanaat ileri sürüldü: "Başörtüsü, erkek egemenliğinin simgesidir; kadın erkek eşitsizliğini ve erkekliğin kadınlığa hakimiyetini simgelemektedir." (Antropolog Altan Gökalp, Artı-Haber, Sayı: 40). Buna inanmak çok kolaydır; özellikle, dinin, ataerkil yorumlara bağlı kaldığı bir kültürde, bu iddiayı kanıtlayacak bir süre malzeme de bulunabilir. Fakat, bu iddia, bilim adına ileri sürülüyormuş gibi görünse de ikna edici olamaz. Çünkü, böyle bir iddia, Kur'an'ın ya da vahyin dilini kavramaktan uzaktır. Ataerkillik İslami kültürün asli ve değişmez bir özelliği değildir. Kur'an, ataerkil bir kültürün hakim olduğu bir topluma indirilmişti. Amine Yedud-Muhsin'in de işare etiği gibi, bu ataerkil çerçevenin işaret ettiği gerçeklik, Kur'an'ın daha geniş ilkeleri ve bu ilkelerin nihai olarak toplumda oraya koymak istediği hakkaniyetli ve ahenkli ilişkiler çerçevesinde değerlendirilmelidir. (A. Yedud-Muhsin, Kur'an ve Kadın, Türkçesi: Nazife Şişman, İz Yayıncılık, 1997). Ataerkil bir topluma hitap ya da mevcut toplumsal gerçekliği ima eden bir dilin retoriği ile zorunlu olarak ilişkili olan bir metin, öncelikle gözetmiş olduğu temel yönelimler doğrultusunda anlaşılmalı ve yorumlanmalıdır. Semavi kitabımızın hitabettiği zaman ve mekan göz önünde tutulmayınca, Kur'an okumaları vesayetçi yaklaşımlara özendirici bakış açılarını desteklemekte ve ataerkil despotik yapılar türlü görünümlerle varlığını sürdürmeye devam etmektedir. Oysa, Etyen Mahcupyan'ın yazılarında her zaman vurguladığı gibi, zihni düzlemde dinlerden hareketle veya onlara dayanılarak totaliter yapılar kurmak mümkün değildir. Bu tür yapılar ancak dinsel algılamayı otoriter zihniye içine hapsettiğimiz, yani onun doğasını bozduğumuz zaman ortaya çıkar. Bugün başörtülüler ciddi bir şekilde erkek egemen bir zihniyet tarafından engelleniyorlar. Ama bu zihniyet artık dini metinlerin sathi okumalarından değil, laik bir görünüşe sahip devlet baba tarafından üretiliyor. O çok yükseklerde duran "Devlet Baba" bütün vatandaşları için en doğru ve en iyinin ne olduğuna karar verebilecek ve "ilahlara kurban sunacak" yetkinlikte görüyor kendini. Ataerkilliğin devlet ideolojisi kanalıyla yeniden üretildiği bu ülkede, kadınlar önce bu otoriter ideolojiden zarar görüyorlar. İnançlarını yaşama konusunda erkek öğrenci "ikna odasına" mecbur edilemiyor. Kız ve erkek öğrenciler, laik olduğu söylenen kurumlarda, cinsiyelerine bağlı olarak farklı muamelelerle karşılanıyorlar.

Başörtülü öğrenciler, İslamiyet'in onların okuma, çalışma, eşini seçme, birey olma haklarına engel olmadığını biliyor ve Kur'an'ı ataerkil yorumlara bağlı kalmadan anlayabiliyorlar. Ama yasakkoyucular, onların bu derin kavrayışını kabule yanaşmadıkları gibi, ataerkil bir vesayet anlayışını yansıtan tek taraflı bir kararla başörtülü öğrencileri dışlayarak, dinin ataerkil yorumlarını tercih etmiş oluyorlar.