'Yeşil tehlike'nin ötesi

'Hıristiyan-İslam Diyaloğu Merkezi' direktörü olan John L. Esposito, George Town Üniversitesi Dış Politika Bölümü'nde Dini Araştırmalar ve Uluslararası İlişkiler Profesörü. "İslami Tehdit: Efsane mi Gerçek mi?", "İslam: Doğru Yol", "İslam ve Politika", "Güçlenen İslam'ın Yankıları" gibi kitapların yazarı Esposito, İslam üzerine önemli çalışmaları olan bir isim. Esposito'nun "Siyasal İslam: Yeşil Tehlikenin Ötesi" başlıklı bu önemli metnini üç bölüm halinde ve Ahmet Aydoğan'ın çevirisiyle yayınlayacağız. Metnin yorumsuz ve dipnotsuz, aynen yayınlanması, Batılı kalem erbabınının 'ılımlı' bile olsa İslam'a bakışının açıkça sergilenmesi amacına matuf.

PROF. DR. JOHN L. ESPOSITO

Batı ve Orta Doğu'daki hükümet liderleri, Ayetullah Humeyni'den Şeyh Ömer Abdurrahman'a, İran'dan Dünya Ticaret Merkezi'ne, militan İslam'ın tehlikelerine dikkat çekmekteydiler. Şayet 1980'ler kuşatma altındaki elçilik binaları, Amerikalı rehineler ve uçak kaçırma imajlarının tahakkümü altında kalmışsa, 1990'lar nükleer silahları bulunduran, icabı halinde bunları kullanan, şehir tedhişlerine başvuran başkaldırı hareketlerine ilişkin kehanetleri gündeme getirecektir. Manşetler dünya çapında bir İslami yükseliş ve İslam'ın Batı'yı alt edebileceği bir medeniyetler çatışması ihtimalini ilan etmektedirler.

Televizyon seyircileri Mısırlı aşırı dinciler tarafından katledilen Mısırlı Hıristiyan gurupları ve turistleri izlemekte ve polisle savaşan Cezayirli militanların haberlerini dinlemektedirler. Ortalığı velveleye veren bütün petrol çığırtkanlarının endişeleri, 'Müslüman Öfkesinin Kökleri', 'İslam: Zealotlarla Ölümcül Düello', 'Tanrının Gazabını Beklerken: İslami Köktencilik ve Batı' nevinden başlıkları ihtiva eden neşriyat ve konferanslara yansımaktadır.

Kırk yıldan fazla bir zamandır hükümetler, Sovyetler'in arzettiği görünür ideolojik ve askeri tehdit terimleriyle dünyayı ve istikbali tanımlamış olan bir süper güç rekabetinin ortasında politikalarını oluşturmaktaydılar. Soğuk savaşı müteakiben Sovyetler'in çöküşü ve komünizmin itibardan düşmesi, yeni düşmanlar arayışına sebebiyet vermiş olan bir 'tehdit boşluğunu' ortaya çıkartmıştı. Bir kısım Amerikalılar için düşman, Japonya'nın yahut Avrupa Topluluğu'nun temsil ettiği ekonomik meydan okumaydı.

Diğerleri için bir milyarı aşkın nüfusu, 48'den fazla ülkedeki çoğunluğu ve Avrupa ve Amerika'da hızlı bir biçimde artan azınlığı teşkil eden İslam dünyası idi. Bazıları İslam'ı Batı'ya, ulusal sınırları aşabilecek yegane alternatif olarak görüyor, siyasi ve kültürel bakımdan Batı toplumuyla bağdaşmaz hissettiklerinden ondan korkuyor, diğerleri de onu temel bir nüfus tehlikesi olarak mütalaa ediyorlardı.

Bununla beraber 1990'lar, siyasal İslam'ın başkalığını ve karmaşıklığını ortaya çıkardı ve pekçoklarının kanaatlerini sarsacak bir 21. yy'ı işaret etti. Kimi İslami örgütler hükümetleri düşürmek yahut istikrarsızlıklar oluşturmak için tedhiş hareketlerine başvururken, diğerleri mesajlarını tebliğ ve toplumsal hizmetler vasıtasıyla yaymakta ve yasal gücü güllelerden ziyade oylarla ele geçirme hakkını talep etmektediyler. Fakat militan İslam'dan ne haber? Uluslararası İslami bir tehdit mevcut mudur?

İnsanlık, 'dindar Stalinciler' in önderlik ettiği özgür dünyaya meydan okumak ve, şiddetle yahut İslami hareketlerin 'demokrasiyi kaçırmasına imkan tanıyacak' bir seçim süreciyle İran-tarzı İslam cumhuriyetlerini empoze etmek üzere hazır bekleyen "yeni bir Comintern [Komünist Enternasyonel]"in yükselişine tanıklık edecek midir?

Müslümanlar İslam yorumları itibariyle, diğer inanç mensuplarının kendi inançlarının yorumları karşısında arzettikleri denli farklılık ve çeşitlilik arzeder. İnananların büyük çoğunluğu için İslam, tıpkı diğer dünya dinleri gibi mensuplarını Tanrı'ya ibadete, O'nun kanunlarını itaate ve toplumsal olarak sorumlu bir biçimde davranmaya sevkeden bir barış ve toplumsal adalet inancıdır.

"İslami köktencilik" ifadesinin gelişigüzel kullanımı ve onun devletler ve hareketlerle özdeşleştirilmesi, gerçekte İslam çok daha farklı ve değişik olmasına karşın tek yönlü, tek boyutlu bir tehdit algısına katkıda bulunmuştur. Suudi Arabistan, Libya, Pakistan ve İran köktenci devletler olarak adlandırılmaktadır fakat bu niteleme bize onların doğalarına dair hiçbir şey söylememektedir: Suudi Arabistan tutucu bir monarşi, Libya askeri bir diktatörün başında bulunduğu bir halk cumhuriyetidir. Dahası bu etiket bize sözkonusu devletlerin İslami karakterleri yahut yönelimi hakkında da bir şey söylememektedir. Ziya ül-Hak döneminde Pakistan tutucu bir İslam şekillendirdi, Suudi Arabistan hala bunu sürdürmektedir; Libya'daki İslam radikal ve revizyonisttir, İran'da ise ruhban hakimdir. Son olarak, her ne kadar köktencilik yaygın bir biçimde anti-Amerikancılık ve aşırı dincilikle özdeşleştirilse; Libya ve İran gerçekten sıklıkla Amerika'yı suçluyorlarsa da, Suudi Arabistan ve Pakistan, Birleşik Devletler'in gizli müttefikleriydiler ve Sovyet işgaline direnen mücahitler, Washington'dan yıllarca yardım gördüler.

1978-1979 İran devrimi dikkatleri, daha sonra çeşitli isimlerle anılacak olan, İslam'ın Müslümanlar'ın özel ve kamusal yaşamı itibariyle kendisini yeniden hissettirmesine yöneltti: İslami canlanma, İslami ihya hareketi, siyasi İslam, ve daha yaygın olarak İslami köktencilik... Karizmatik lider Ayetullah Ruhullah Humeyni önderliğinde İslami bir devrimle İran Şahı'nın bütünüyle öngörülmedik bir biçimde devrilmesi ve mollaların denetimi altında bir İslam cumhuriyetinin kurulması, dünyayı şaşkına çevirdi. İran'ın İslam devrimini diğer Orta Doğu ülkelerine ihraç edeceği korkusu İslam dünyasındaki gelişmelerin kendisi vasıtaıyla görüldüğü mercek haline geldi. Humeyni konuştuğunda dünya dinledi -destekleyici ve taraftarlar hayranlıkla, aleyhte konuşan kötüleyiciler nefret ve tiksinti veya çok kere tedirginlik ve endişe ile...

1979 da Tahran'da Birleşik Devletler elçiliğinin ele geçirilmesi ve Humeyni'nin yayılmacı plan ve tasarıları, Libya lideri Muammer Kaddafi'nin bir 3. Dünya Devrimi'ne ilişkin hayranlık uyandırıcı mahiyettte yaptığı konuşmalar, takındığı pozlar, Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat'ın aşırı İslamcılar'ın düzenlediği suikast neticesinde hayatını kaybetmesi ve benzeri gelişmeler, militan bir İslami köktencilik öngörüsünü destekledi.

Mısırdaki İslami Özgürlük Teşkilatı, Cihad, Tekfir vel-Hicra, Lübnan'daki İran destekli Hizbullah ve İslami Cihad'ın gerçekleştirdikleri rehine alımı, uçak kaçırmaları, ve yabancı ve hükümet tesislerine yapılan saldırılar muazzam bir ilgi ve alaka gördü. 1970 sonlarında ve 1980ler boyunca Batı'da İslam dünyasına dair yaygın ve hakim fotoğraf, ülkelerin istikrarını zayıftamaya, yönetimleri devirmeye, ve bir İslam devletine ilişkin kendi yorumlarını empoze etmeye kararlı militanlara müteallikti. Netice baştan savma, sathi bir eşitlikti: İslam = köktencilik = terörizm ve aşırı dincilik.

Gerçek, İslami canlanmanın İran devriminin değil fakat İslam'ın kendisini, çoktandır gelişme göstermeye başlayan ve Libya'dan Malezya'ya, dünya çapında yeniden hissettirmesinin neticesi olmasıydı. Dirilişin sebepleri pek çok olup ülkeden ülkeye değişiklik arzeder, fakat ortak hızlandırıcı ve sorunlar teşhis edilebilir. (İster liberal milliyetçilik yahut Arap milliyetçiliği ister sosyalizm biçiminde olsun) seküler milliyetçilik ulusal bir kimlik duygusu sağlamadı yahut güçlü ve müreffeh toplumlar husule getirmedi. Müslüman ülkelerdeki yönetimler -ki pekçoğu seçilmemiş, otoriter, ve güvenlik güçlerine bağımlı bir hüviyet arzeder- siyasi meşruiyetlerini tesis edememişlerdir.

Bu yönetimler, ekonomik bakımdan kendi kendine yeterliliği gerçekleştirememiş, zengin ve fakir arasındaki uçurumu kapatamamış, yaygın rüşvet ve yolsuzlukları durduramamamış, Filistin'e özgürlük sağlayamamış, Batı'nın siyasi ve kültürel hegemonyasına karşı koyamamış olmaları nedeniyle kıyasıya eleştirilmekteydi.

Hem siyasi hem de dini müesseseler tenkide tâbi tutuldu, bunların ilki Batılılaşmış, gözü iktidar ve ayrıcalıklardan başka bir şey görmeyen laik seçkinler zümresi, ikincisi (sünni Müslüman uluslarda) sıklıkla camileri, dini üniversiteleri ve diğer kurumları kontrol eden yönetimler tarafından atanmış inançlı liderler olarak...

1967 Savaşı'nda Arap güçlerin İsrail karşısında aldıkları korkunç yenilgi, Arap milliyetçiliğini itibardan düşürdü ve Arap dünyasındaki ruh arayışını ateşledi. Güney Asya'da Bangladeş'in ortaya çıkmasına yol açan Pakistan'daki 1971 iç savaşı, İslam milliyetçiliğinin etnik ve lingüistik bakımdan farklı Müslüman nüfusu birarada tutan harç işlevini görebileceği fikrine duyulan inancı azalttı. Benzer hızlandırıcı gelişme veya şartlara Lübnan, İran, Malezya (1969 ayaklanmaları) ve diğer birçok ülkede rastlanabilir.

İslami canlanma pek çok bakımdan başarısız ulasalcı programların neticesidir. Pek çok İslami hareketin kurucusu, milliyetçi hareketlerin eski taraftarlarıydı: Hasan el-Benna Mısır'daki Müslüman Kardeşler Hareketi'nin, Raşid Gannuşi Tunus Rönesans Partisi'nin, Abbas Medeni Cezayirdeki İslami Kurtuluş Cephesi'nin... İslami hareketler İslami bir alternatif yahut çözüm sunmaktaydı; kapitalizm ve komünizmden farklı bir üçüncü yol... İslamcılar, Batıya yönelik modern bir eğilim olan sekülarizmin, ve Batılı gelişme modellerine bağımlılığın siyasi bakımdan yetersiz ve elverişsiz, Müslüman toplumların kimlik ve ahlaki dokusunu tahrip edici olması hasebiyle, toplumsal bakımdan çürütücü ve kemirici olduğunun ortaya çıktığını ileri sürmektedirler.

İslam'ın salt inanç ve ibadet kuralları manzumesi olmadığını, ferdi hayat kadar kamusal hayatı da kucaklayan kuşatıcı ve şumullü bir ideoloji olduğunu ileri sürerek Şeriat'ın toplumsal bir proje olarak uygulamaya konulmasını talep etmektedirler. İslam dünyasında çoğunluk sistem içinde iş yapmanın yollarını ararken küçük fakat önemli bir azınlık, ülkelerindeki yöneticilerin anti-İslamcı olduğuna ve onları yerinden etmek ve kendi vizyonlarını empoze etmek için tanrısal bir vekalete sahip olduklarına inanmaktadırlar.

Genel olarak, bahis konusu hareketler, büyük nisbette alt ve orta sınıflardan beslenen şehir orijinli hareketlerdir. Yeni üniversite mezunları ve kadın erkek genç (yüksek) meslek sahipleri arasında belli bir destek kazanmışlardır. Hareketler yeni üyelerini camilerden ve kampüslerden -yaygın kanaatlerin aksine dini fakülte ve klasik bilimlerden ziyade bilim, mühendislik, eğitim, hukuk, ve tıp gibi seküler bölümlerden- devşirmektedirler. Güney Asyadaki Cemaat-i İslami, keza Mısır, Ürdün ve Sudan'daki Müslüman Kardeşler Teşkilatı gibi örgütler, büyük nisbette üniversite mezunları ve genç meslek sahiplerine dayanmaktadırlar.

İslami Kurtuluş Cephesi'nden Abbas Medeni, söz gelimi eğitim doktorasını İngiltere'deki üniversitelerin birinden almıştır, genç yoldaşı Abdülkadir Haçani ise bir Fransız üniversitesinden petrokimya mühendisi ve doktora derecesine sahiptir. 1990 ve 1991deki yerel ve genel seçimlerdeki Cephe adaylarının yüzde 76'sı üniversite mezunuydu ve lider ve üyelerin önemli bir bölümü orta sınıf profesyonelleri olarak tanımlanabilir.

Pekçok müslüman ülkede, üyeleri modern eğitimli olmakla beraber, ben-idrakı içerisinde İslam yönelimli ve daha İslami bir toplum ya da yönetim sistemi oluşturmanın bir aracı olarak toplumsal ve siyasi etkinlik içerisinde olan alternatif bir seçkinler zümresi mevcuttur. Bu durum İslamcılar'ın, avukat, mühendis, öğretim üyesi ve doktorların meslek birliklerindeki mevcudiyetlerine ve çoklukla baskınlıklarına yansımaktadır. Topluma katılmanın izin verildiği yerlerde İslamcılar'a, yönetim ve hatta askeriye dahil her sektörde tesadüf edilmektedir.