'Zen'in ödediği 'diyet'

İran'da altı ay önce Faize Rafsancani'nin yönetiminde yayın hayatına başlayan Zen (Kadın) gazetesinin İslami Devrim Mahkemeleri tarafından kapatma cezası alması ve aynı zamanda Tahran milletvekili olan Rafsancani'nin milletvekilliğinin iptalinin istenmesi gündeme çeşitli sorunları getirdi. Zen'in kapatılmasına Farah Pehlevi'nin gazeteye faksladığı yeni yıl mesajının yayınlanması ve İran Ceza Kanunu'nda yer alan 'diyet' hükmünün bir karikatürle birlikte tartışmaya açılması gerekçe olarak gösterildi. Araştırmacı-yazar Cihan Aktaş, 'Zen'in ödediği diyet' başlıklı yazısında sözkonusu gazetenin kapatılmasından sonra İran'da tartışılmaya yeniden açılan kavramlara dikkat çekiyor.

Tahran'da yaklaşık olarak altı aydır yayınlanmakta olan Zen (Kadın) gazetesinin İslami Devrim Mahkemeleri tarafından kapatma cezası alması, gündeme çeşitli soruları getirdi. Zen, seçimlerde arka arkaya yenilgiye uğramalarına rağmen hâlâ önemli güç noktalarını ellerinde tutan sağ kesime yönelik en şiddetli muhalefeti dile getiren ve gün geçtikçe tirajı yükselen bir gazeteydi. Kapatılması için iki gerekçe öne sürüldü: Farah Pehlevi'nin gazeteye faksladığı yeni yıl mesajını yayınlaması ve İran Ceza Kanunu'nun 300. maddesinde yer alan diyet hükmünü, bir karikatürle birlikte tartışmaya açması.

İran'da yürürlükte olan İslami Ceza Kanunu'nun 293. maddesine göre, diyet, herhangi bir sebepten bir insanın ölümüne veya yaralanmasına yol açan bir cürümden dolayı, yaralanan kişiye ya da öldürülen kişinin yakın akrabalarına ödenen maddi bedeldir. Bu kanunun 300. maddesine göre, Müslüman kadının diyeti, ister kasıtlı cinayet olsun, ister olmasın, Müslüman erkek için ödenenin yarısı kadardır. Bunun nedenini de fıkıhçılar, erkeğin aileyi geçindirme sorumluluğu ile izah ederler. Zen gazetesi işte bu husus üzerinde duruyor ve şu soruyu soruyordu: "Günümüz ekonomik şartlarında kadının da ailenin geçimine katkıda bulunduğu dikkate alındığında, kadın için ödenen diyeti erkeğinkinin yarısı kadar olarak belirleyen hükmün yeniden ele alınması gerekmez mi?"

Zen'in kapatılması için ileri sürülen gerekçeler inandırıcı değildi; gazetenin kapatılması için bahane arandığı biliniyordu zaten. Gazetenin, herhangi bir mahkeme yapılmadan, "dinin kutsal değerlerine hakaret edildiği" gerekçesiyle İslami Devrim Mahkemesi tarafından kapatılması kararından sonra, birileri şehid aileleri adına meclisin önüne toplanarak, aynı zamanda Tahran milletvekili olan gazetenin mesul müdürü Faize Rafsancani'nin milletvekilliğinin iptalini istediler. İrşad Bakanlığı ise, Zen'in Devrim Mahkemeleri tarafından kapatılması kararını eleştirdi. Bir suç varsa, Basın Mahkemesi'nde ele alınmalıydı. Yüksek Yargı Organı Başkanı Ayetullah Yezdi'ye göre, Zen, devrim aleyhtarı yayınlar yapmıştı, bu nedenle konu basın mahkemesinde değil, devrim mahkemelerinde ele alınmalıydı. Yezdi Cuma Hutbesi'nde Faize Rafsancani'ye suçlamalar yöneltti: "Sen kim oluyorsun da bu işlere karışıyorsun? İslam kanunlarıyla nasıl alay edilebilir? Bu gazeteler niye herşeyi yazıyorlar?"

Faize Rafsancani'ye yönelik tepkiler, dini kavramların tartışılması konusunda aydınların ve medyanın daha saygılı olmasını beklemekten öte anlamlar taşıyor. Bu gazetenin susturulması öncelikle, bir kısım ulemanın İslami meselelerin kamu önünde tartışılması konusundaki isteksizlikleri nedeniyle uzun süredir yaşadıkları sıkıntının bir sonucu. Kadınların meselelerinin aydınlar tarafından gazete sayfalarında tartışılması, bu ulema tarafından bir sapma olarak görülmektedir. Bu bakış açısına sahip olanlar, İslamiyet'i tek bir yoruma hapsederken, böyle bir yorumu halkın ideal bir Müslüman toplumu olmak için sorgusuz sualsiz kabul etmesi gerektiği inancındadır.

Aslında Faize Rafsancani'ye ve Zen'e yönelik tepkiler, büyük ölçüde siyasal bir hesaplaşmayla ilgilidir. Farah'ın mesajı tepki görecek bir içeriğe sahip değildi; devrimcilerin bu mesajdan alınmaları gerekmezdi. Diyet meselesi de medyada bir süreden beri zaten tartışılıyordu ve Zen'de yer alan karikatür bu tartışmaları özetliyordu. Fıkıh despotizmi, siyasal hesaplaşmalar için bir vesile oldu. İki yıl önce Hatemi'nin cumhurbaşkanı seçilmesiyle devlet içinde büyük bir nüfuza sahip bulunan sağ kesim büyük bir darbe yemişti. Devlet içinde önemli güç merkezlerini elinde tutan sağ, Hatemi'yi sıkıştırmaya başladı. Önce İçişleri Bakanı Abdullah Nuri, iç güvenliği sağlayamadığı gerekçesiyle, gensoruyla düşürüldü. Ancak sağ kesimin tepkisini asıl çeken, Nuri'nin ülke çapında valileri değişirme yönündeki operasyonu oldu. Hatemi'nin seçilmesinin yıldönümü dolayısıyla düzenlenen bir toplantıda konuşmacıların "tekbir getirmek" yerine alkışlanmasını bir yozlaşma ve devrimden sapma, hatta velayet-i fakihe karşı bir tutum olarak algılayan Kum'daki mollalar bir protesto yürüyüşü yaptılar. Bu arada sol kanadı destekleyen ayetullahlar velayet-i fakih'in yeniden yapılandırılması, özgürlüklerin genişletilmesi gibi konuları gündeme getirmeye başladılar. Bu ayetullahlar arasında bulunan, aynı zamanda sağ kesimin hiçbir icraatını beğenmediği Kültür ve İslami İrşad Bakanı Muhacerani'nin kayınbiraderi olan Kediver'in Şûrâ seçimlerinden hemen sonra, Ayetullah Muntazeri lehinde propaganda yaptığı gerekçesiyle tutuklanması, sol kanadı sıkıştırmaya ve susturmaya dönük girişimler için bir başlangıçtı.

Sağda halkın ilgisini çekecek siyasetçi sayısı az. Buna karşılık sağ kanattan mollalar birlik halindeyken, demokrasi adına Hatemi Hükümeti'ni destekleyen farklı gruplar ve yüksek tirajlı gazeteler var. Demokrasinin gereğine inananlar gün geçtikçe çoğalsa bile.

Cuma namazı, televizyon, İslami Devrim Mahkemesi ve yüksek tirajlı birkaç gazete sağın elinde. Bu arada sağcılar, sol kesim tarafından çıkarılan yüksek tirajlı bazı gazeteleri ya almak, ya da kapattırmak istiyorlar. Şûrâ seçimlerinden önce Hatemi yanlısı Camea ve Tus gazeteleri kapatıldı. Zen gazetesinin yakın zamanda kapatılması da hedefleniyordu; çünkü, hâlâ ülkenin en güçlü simalarından biri olan Rafsancani'nin kızının mesul müdürü olduğu bu gazetenin 2000 yılında şubat ayında yapılacak seçimlere yakın bir tarihte kapatılması daha zor olurdu.

Bir yılı bulmayan yayın hayatı boyunca kadın hakları üzerine tartışmalar konusunda Zen, önemli çıkışlar yaptı ve çarşaf, recm cezası, muta nikahı, diyet gibi tabulaşan konuları sayfalarında tartışmaya açtı. Faize Haşimi'nin çıkışları uzun zamandır sağ kesimde hoşnutsuzlukla karşılanıyordu. Bir süre önce Ayetullah Lengerani Faize'ye, İslami meselelerin gazetelerde tartışılamayacağı ve kendisinin bu konulara karışacak seviyede olmadığını belirttiği bir uyarı mektubu yazmıştı. Zen gazetesi, kadın hakları konusunda hukuki bağlama yansıtılamayan ya da geç yansıtılan problemlerin üzerine cesaretle gidiyordu. Faize Rafsancani'ye göre bugün bütün dünya kadınları için en büyük güçlük geleneksel kabullerdir. İslami toplumlarda bazan bu kabullerin kanundan bile güçlü olduğunu söyleyen Rafsancani, bu geleneklerin bazılarının kadınların hayrına olurken, bazılarının da onların bireysel gelişmeleri ve kamusal alana katılımları açısından engel teşkil ettiğini düşünmektedir. Kadınların en önemli sorunlarından ikincisi ise hukuki engellerdir. Kur'anî söylemle bağdaşmayan ataerkil zihniyetin hakimiyeti, kanunların uygulanmasına izin vermemektedir. Çoğu yerde bu ataerkil zihniyet nedeniyle kanunlar uygulanmazken, bazan da aynı nedenle kanun yetersiz kalmakta ve yeni kanunlara ihtiyaç olduğu ya da bazılarının gözden geçirilmesi ihtiyacı hissedilmektedir.

Zen gazetesinin, dolayısıyla Faize Rafsancani'nin diyet gibi, Kur'an'da yer almayan ve hayatın gerçekleriyle bağdaşmadığı görülen bir fıkhi hükmü tartışmaya hakkı olmadığı gerekçesiyle susturulması, gündeme yeni sorular getirmektedir: İçtihat, kurumsal bir otoriter paye olmaktan önce, bireyin inancını ve kavramlarını kendi emeğiyle kazanarak kendine ait kılması değil midir? Laisizmin dini kamusal alandan silme girişimine karşılık, dinî bir yönetimin görevi kutsal değerlerin bekçiliği adına insanı, bireyi, tarihten ve toplumdan bütünüyle silmek mi olmalıdır? Şia, felsefe ve içtihat alanlarında kısmen yüzyıllarca muhalefette olmanın getirdiği avanajlarla elde ettiği gelişmeleri ve açılımları, iktidar süresince yitirecek mi? Diyet gibi hükümler İslami bir rejimde değil de laik rejimlerde, İslam ülkelerinde değil de Batı ülkelerinde, bu hükümlerin doğrudan etkilediği Müslüman kadınlar arasında değil de laik kadınlar arasında mı tartışılacak? Bu konular açıkça tartışılamayacak ve her tartışma açma girişimi otoriteler tarafından "İslami değerlere hakaret" sayılarak bastırılacaksa, İslam düşüncesi nasıl gelişecek? İslamiyet adına tek doğru sunulacaksa ve Velayet-i Fakih de bu sunumu doğrulayan kurumsa, seçme özgürlüğünün anlamı nedir?