İstanbul'un Fatih ilçesinde Aksaray Meydanı'nda yer alan Pertevniyal Valide Sultan Camisi, yüksek kasnaklı kubbesi, ince uzun minareleri ve zengin taş süslemeleriyle 19. yüzyıl Osmanlı mimarisinin yanı sıra barok ve rokoko gibi Batı'ya özgü mimari özellikleriyle de dikkati çekiyor.
Sultan 2. Mahmud'un eşi ve Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Valide Sultan tarafından 1869-1871 yılları arasında külliye şeklinde yaptırılan cami, mektep, türbe, türbedar odası, kütüphane, muvakkithane, karakol, 6 çeşme ve 7 dükkandan oluşuyor.
Farklı mimari stillerin karışımını ifade eden eklektik tarzda inşa edilen cami, mimari üslubundaki çeşitlilik ve zengin bezemeleriyle Osmanlı mimarisinde Batılılaşma döneminin dikkati çeken eserleri arasında yer alıyor.
Cami, yüksek kasnaklı kubbesi, ince uzun minareleri ve zengin taş süslemeleriyle çevresindeki yapılardan ayrılırken, taş işçiliğinde görülen yoğun bezeme ile kemerlerde ve pencere düzeninde kullanılan farklı motifler yapıya hareketli bir görünüm kazandırıyor.
Caminin cepheleri köşelerde kule biçiminde yükselen ayaklarla belirginleşirken, pencerelerin üzerindeki üçgen alınlıklarda rumi ve palmet motifleri dikkati çekiyor.
Yaklaşık 10 metre çapındaki pandantif kubbeyle örtülen caminin iç mekanı yoğun kalem işleriyle süslenirken, mavinin hakim olduğu bezemelerde bitkisel motifler ve yıldız kompozisyonları öne çıkıyor. Duvarları çevreleyen kitabe kuşağında celi sülüs hatla Mülk Suresi yazılı olan caminin, mermerden yapılan mihrap ve minberi ise klasik Osmanlı mimarisinin özelliklerini yansıtıyor.
Doğu ve Batı mimarisinin sentezi
Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk İslam Sanatları Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Aziz Doğanay, Pertevniyal Valide Sultan Camisi'nin mimari yapısını ve süslemelerini anlattı.
Doğanay, kısa sürede inşa edilen camide barok mimarisinden sonra tekrar doğuya yönelmenin etkilerinin görüldüğünü belirterek, kaynaklarda, caminin mimarı konusunda Montani Kalfa, Hüseyin Bey ve Hüsrev Bey ile Balyan ailesi gibi birçok ismin geçtiğini dile getirdi.
Caminin mimari yapısına ve konumuna değinen Doğanay, "Pertevniyal Valide Sultan Camisi'nde mimari açıdan sahil camilerinde gördüğümüz gibi dört paye üzerine oturtulmuş bir merkezi kubbe mevcut. Önünde de hünkar kasrı bulunan 19. yüzyıl cami planı. Revaklı avlusu yok ve kendisi bir külliye olmakla birlikte selatin camilerine benzemez. Şehir dokusu içerisindeki yeri, ticaret merkezi ve insanların çok işlek bir şekilde kullandığı bir yer olması hasebiyle çok kültürlü bir mekana sahip." ifadelerini kullandı.
Mimari üslup olarak her ne kadar baroktan Osmanlı stiline geri dönüldüğü söylense de aslında batı ile doğunun bir sentezinin söz konusu olduğunu vurgulayan Doğanay, şöyle konuştu:
"Pertevniyal Valide Sultan Camisi tam bir eklektik yapıdır. Hint mimarisinden köşe kuleleri, Yunan mimarisinden üçgen alınlıklar, gotik mimariden pencereler, Endülüs mimarisinden minber ve bazı süslemeler, Osmanlı mimarisinden mukarnaslı mihrap, geometrik benzemelerle birçok sanat üslubu burada uyumlu bir şekilde bir araya getirilmiş. Batının barokundan kurtulduğu söylenebilir ama klasik Osmanlı mimarisine döndüğü de iddia edilemez. Modern ile gelenek arasında bir köprü sayılabilir. Karakol, medrese, sıbyan mektebi, türbe, çeşme ve dükkanlar gibi birçok yapı usulünü bir arada burada görmekteyiz. Ticaret merkezi içerisinde yer aldığı için çok kültürlü bir yapıya sahip. Yani burada hangi memleketten gelirseniz gelin kendinize ait bir iz görmeniz mümkün, eklektik bir yapı olduğu için bu bakımdan da çok renkli bir dünyaya sahip."
Avludan sokağa açılan gösterişli taş kapı
Caminin oldukça aydınlık ve ferah olduğuna işaret eden Doğanay, camideki süslemelerde barok mimarinin etkisiyle Türk motiflerinin gölgelendirilerek yapıldığını, yine rokoko tarzının da görüldüğünü, mermer işçiliği açısından mihrap ve minberin dikkat çekici olduğunu, mihrabın üstündeki taş kısmında yer alan şemseli başlığın ise sadece bu camiye ait bir özellik olduğunu kaydetti.
Aziz Doğanay, minberin külah kısmının soğan kubbe şeklinde olduğunu, bunun klasik Osmanlı mimarisinde yer almadığını ifade ederek, "Ama Osmanlı tezyinatının ve Osmanlı minber özelliklerini yansıtmaktadır. Mehmet Hulusi imzasını taşıyan sülüs kitabede Tebareke Suresi yazmaktadır. Kitabenin altındaki mukarnas kuşak da yapıyı ayrıca karakteristik bir özellik katmıştır." değerlendirmesinde bulundu.
Pertevniyal Valide Sultan Camisi'ni diğer yapılardan farklı yapan özelliğinin avludan sokağa açılan kapı detayı olduğuna dikkati çeken Doğanay, "Burada oldukça görkemli ve gösterişli taş kapı, kapının yan taraflarında da çeşmeler yer almaktadır. Kapının üstünde de oldukça güzel, camiyle alakalı şiirlerin yer aldığı hat sanatı açısından oldukça nadir kitabeler bulmaktadır." diye konuştu.
