Amerika'nın tek seçeneği Türkiye

Geçtiğimiz hafta, Türkiye açısından -Düzce'deki depremden dolayı üzüntülü olduğu kadar- oldukça hareketli bir haftaydı. Önce ABD Başkanı Bill Clinton'ın ziyareti ve bu süre içerisinde özellikle Meclis'te yaptığı konuşma, Türkiye'yle geleceğe birlikte yürüyeceklerini vaadetmesi... önemli anlardı. Ardından, yirminci yüzyılın son önemli toplantısı olan AGİT'e ev sahipliği yaptı Türkiye. AGİT'te, özellikle bütün üye ülkelerin devlet başkanlarının Çeçenistan sorunu nedeniyle Rusya'ya yüklenmeleri dikkat çekti. Hele Clinton-Yeltsin düellosu, AGİT'in en önemli olayı olarak tarihe geçecek. Bakü-Ceyhan Petrol Boru Hattı Anlaşması'nın, Clinton'ın şahitliği ile imzalanması da, AGİT sürecinde yaşanan önemli bir gelişmeydi Türkiye açısından. Bütün bu gelişmeleri; Clinton'ın ziyaretini, AGİT'i, Bakü-Ceyhan Petrol Boru Hattı Anlaşması'nın imzalanmasını ve bu imzanın Kıbrıs ile bir ilgisinin olup olmadığını, Beykent Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ahmet Davutoğlu ile görüştük.

Ben Clinton'ın konuşmasını da ziyaretini de bu konuşmanın ve ziyaretin zamanlamasını da birlikte değerlendiriyorum. Bunu Clinton'ın şahsiyetinin de ötesinde ele almak lâzım. Türkiye'de genellikle Clinton'ın sempatik ifadeleri ve insanlara bakış açısı öne çıktı. Amerikan stratejisi açısından bu ziyaretin ve konuşmanın zamanlaması ve muhtevasının ne anlam ifade ettiği önem taşıyor. Çünkü konuşmada öyle unsurlar vardı ki bu konuşmanın tesadüfî bir şekilde ve sadece Clinton'ın çizdiği çerçevede ortaya konduğunu düşünmek doğru olmaz. Bence bu konuşma sıradan bir Türk insanında, bir Türk elitinde, iç politika-dış politika yapımcısının psikolojisini çok iyi etüd eden ve o psikolojik altyapıyla diplomatik söylem arasında sağlam bir köprü kuran bir konuşma. Bu açıdan çok iyi bir söylem çıkmış. Türkiye'deki çelişkileri çok iyi veren, aynı zamanda bu çelişkileri kuşbakışı bir bakışla tutarlı bir bütünlük arzediyormuşçasına takdim edip hem Türk insanının gururunu okşayan hem de konunun kendisi içinde ciddî uyarılar ihtiva eden bir konuşma ki, bu Türkiye'nin uluslararası konumu ve uluslararası sistemin merkezinde olan birinin Türkiye'ye bakışını göstermesi açısından da son derece ilginç bir konuşmaydı. Bu konuşma, hemen öncesinde Clinton'ın George Town Üniversitesi'nde yaptığı konuşmayla paralelliği düşünüldüğünde bir yandan Türkiye'nin tarih ve coğrafya parametrelerini yeni bir uluslararası kontekste oturtmaya çalışan bir çerçeve çiziyor. Bu niçin? Bu çerçeve bizim hoşumuza gidebilir ya da olası belli noktalardan bizi rahatsız edebilir. Böyle düşünmektense şu anda niye böyle bir çerçeveye ihtiyaç hissettiğini soğukkanlılıkla tayin etmekte fayda var. O çerçevenin bizi hoşnut eden taraflarını öne çıkarıp hissî bir tepkiye yönelmek ya da bu çerçevenin bize yükleyebileceği muhtemel sorumlulukların yol açabileceği sonuçları görüp tepkisel bir tavır içine girmektense, Amerika'nın böyle bir çerçeveyi ortaya koyarken ne istediğini ve bu çerçevenin nerede anlamlı durduğunu anlamak lâzım.

Her şeyden önce şunu söylemek lazım: Amerika bir kıt'a ada devleti. Ve dünyanın ana kıtasından yani Asya, Afrika ve Avrupa'dan oluşan ana kıtasının uzağında bir kıta devleti. İngiltere küçük bir ada devleti, Amerika ise büyük bir ada devleti. Bu konumda olan bir ülke eğer uluslararası ilişkilerin de merkezinde ise her şeyden önce uluslararası ilişkilerin temel parametrelerinin şekillendiği dünya haritasına, Afro-Avrasya'daki dengelere nüfuz edebilmesi lâzım. Zaten Amerika'yı izolasyon politikaları sürdüren bir ada-kıta devleti niteliğinden çıkararak uluslararası ilişkilerin merkezine oturtan irade ve bu iradenin yol açtığı stratejik yöneliş de bir anlamda Avrasya kıtasına doğrudan müdahale ile, Normandiya çıkartmasıyla başlar. Amerikan hegemonyası da bu çıkarmayla başlamaktadır. Dünya savaşından sonra Amerika'nın stratejik temeli Afro-Avrasya'ya nüfuz etmekti ve bunu 'çevreleme politikası'yla yaptı. Bunun idealist söylem anlamında meşruiyet aracı da uluslararası organizasyonlardı. Yani Birleşmiş Milletler uluslararası siyasi örgüt olarak, IMF finansal yapıyı tekrar kuran örgüt olarak, dünya ticaret anlaşması ticari akışı, Dünya Bankası kalkınma politikalarını yöneten örgüt olarak ortaya çıkan organizasyonlardı. Çift kutuplu yapının Afro-Avrasya'da oluşturduğu dengeler Amerikan hegemonyası açısından realist altyapıyı oluşturdu. Bunun uluslararası hukuk ve siyasi organizasyon yapısı da, idealist meşruiyet zeminini kuruyordu. Soğuk savaş sonrasında bu iki yapı da değişti.

AGİT de oldukça önemli tabii. Bir kere soğuk savaş sonrasında Amerika bütün bu stratejik ilişkileri tekrar gözden geçirme ihtiyacı hissetti. Son on sene içinde dinamik bir süreçte aslında çok şey yeniden gözden geçirildi. NATO yeniden yapılandırıldı, Birleşmiş Milletler ile birlikte diğer uluslararası örgütler ve organizasyonlar da aynı şekilde yeni yapılara kavuştu ve Amerika bu araçlara bir şekil verdi. AGİT'i de tam burada ele alabiliriz. Realist altyapı itibariyle baktığımızda soğuk savaşı süresince Atlantik'te oluşan bir güç ile Avrasya'da oluşan gücün rekabeti yaşanıyordu. Bu rekabette Avrupa gücünü kaybeden, Türkiye'nin içinde bulunduğu Karadeniz'in içinden geçen "Rimlend Kuşağı (Kenar Kuşak)" da, -yani Sovyetler Birliği'ni kuşatan ve Amerika'nın da kuşatma politikasını yönlendirdiği kuşak-, bu iki gücün rekabet hattı olarak belirdi. Ortadoğu, Güneydoğu Asya, Güney Asya ve Güneydoğu Asya; Vietnam, Filistin savaşları ve diğer çatışmalar hep buralarda gerçekleşti. Eğer Amerika ölçeğinde bir güç, Afro-Avrasya kıtalarını kontrol edecek veya buralarda bir güç kuracaksa ve hakimiyeti buna bağlıysa, belli unsurlarla işbirliği yapmak zorunda.

Soğuk savaş döneminde Amerika için bunu sağlayan şey, "ittifaklar politikası"ydı. NATO, CENTO, CEATO ittifakı, Amerika'yı buraya nüfuz ettiren araçlardı. Şimdi bunların her birine yeni anlamlar katmak lâzım. NATO yeniden yapılanıyor, CENTO eski yapısını değiştirdi. CEATO yeni nitelikler kazandı ama o hatta bir boşluk doğdu. Avrasya'yı denizlere bağlayan ve Amerika'nın da stratejik olarak çok önemli gördüğü hatlarda; Kuzey-Güney hatlarında, Balkanlar'da Kafkaslar'da, Orta Asya'da Afganistan üzerinden Hint Okyanusu'na inen hatta ciddî jeopolitik boşluk alanları doğdu. Bu jeopolitik boşluk alanlarında da Amerika'nın her an müdahale etmesi gereken bunalımlar ortaya çıkmaya başladı. Kosova, Bosna-Hersek, Afganistan gibi. Böyle bir konjonktürde, belli ülkelerle ortak stratejik ilişkiler geliştirmeniz lâzım. Belli tercihlerinizin olması lâzım. Çünkü her yere Amerika bizzat kendi gücüyle müdahale edemez. Amerika'nın buralarda kendi toprağı yok. Çok etkin bir donanma gücünü sürekli seferde tutması gerekiyor. Yapacağı şey, stratejik ilişkilere yönelmektir. Bu tabloya baktığımızda, Amerika coğrafyasının bunu gerekli kıldığını görüyoruz. Bu arada, Amerika'nın tarihi de Avrasya ve Avrupa diplomasisinin geçmişine sahip değil. Avrupa diplomasisinin kendi içinde dengeleri vardır, apayrı şeylere dayanır ve o geçmişe sahip değildir Amerika'nın tarihi. Bu konumdaki bir ülkenin lideri olarak baktığınızda Afro-Avrasya'da güvenebileceğiniz belli unsurlar vardır.

Birincisi, Avrupa Birliği. Zaten NATO bünyesinde, Avrupa Birliği'ne üye ülkelerin çoğuyla berabersiniz. Avrupa Birliği içinde de Almanya-Fransa-İngiltere üçlüsü arasında tercihlerde bulunmak durumundasınız. İngiltere'yle ortak stratejik bağlar var ama İngiltere, Amerika'nın sömürge yapısını çözerek kendi hakimiyetini kurduğu ülke. Yani İngiliz sömürgeciliğini dağıtan, Amerika'dır. Dolayısıyla bir iç çelişki de var. Almanlar'la iki kere dünya savaşında kısmî olarak savaşmışsınız. Fransızlar'la soğuk savaşta belki de en gerilimli ilişkileri De Gaulle döneminde yaşamışsınız. Bu ülkelerle ittifak ilişkisini sürdürmekle birlikte, bunalımlı ve kontrollü bir diplomasiyi de sürdürmek gerekiyor. Avrupa Birliği de karşınıza alternatif bir güç olarak çıkıyor. Böyle bir durum var. Ama onlarla ittifak görünümü içinde reel bir rekabeti göze almanız lâzım. İttifak yapabileceğiniz ikinci önemli faktör, Rusya. Tutarsızlık içinde olan ve yine soğuk savaş süresince rekabet halinde olduğunuz bir ülke. Sıradan Amerikan vatandaşı gözünde de çok olumlu olmayan bir "Rus imajı" vardır. Orada da tarihten ve coğrafyadan gelen sürekli bir gerilim var ve coğrafyanız da sürekli rekabeti gerektiren bir coğrafya.

Rusya'yı belli bir düzeyde tutmanız lâzım ama bunun üstüne de çıkamazsınız. Çünkü Asya'da bir Çin olgusu var, bunu hesaba katarak Çin Rus dengesi sağlamanız lâzım. Pasifik'te Japonlar'la ekonomi-politik bir rekabet içindesiniz ve bir taraftan da Japonya'yı diri tutmanız lâzım. Çin-Rus beraberliğine karşı, Japonya bir anlamda ortak ekonomik çıkarlar dolayısıyla uluslararası ekonomi politikte sizinle ittifakı gerekli görür. Ama onlara da iki kere atom bombası atmışsınız. Çin'le de Tien an Men'den dolayı hâlâ gerilimli bir ilişki sürdürüyorsunuz. Böyle bir tablo karşısında, bu büyük güçlerle ittifak yaparken hep bunalımlı, mayınlı alanlar karşınıza çıkıyorsa -ki bu alanlar vardır-, o zaman daha bölgesel ölçekli, çok ürkütücü olmayanlardan bir alternatif hat oluşturma çabasına yönelmeniz lâzım. Bu da Karadeniz'in güneyinde bir alternatif hat anlamına gelebilir.

Karşınıza da Türkiye çıkar. Alternatif hat, neden Karadeniz'in güneyinde beliriyor?

Karadeniz'in batısında Avrupa, kuzeyinde Rusya, daha uzağında Çin var ve bunlarla sürdüregeldiğiniz ilişkiler var. O zaman Karadeniz'in güneyindeki hattı iyi tutmanız lâzım. Buradaki ülkelerle de, meselâ İran'la gerilimli ilişkiler içindesiniz. Hindistan'la soğuk savaş dönemine varan ve sıcak olmayan ilişkilere sahipsiniz. Vietnam'dan dolayı Rimlend Kuşağı'nda da probleminiz var. Türkiye burada öne çıkan bir aktör. Nasıl bir aktör? Bir kere Türkiye ve Amerika'nın tarih boyunca çatıştığı bir dönem yok. Almanlar'la, Ruslar'la ve Çinliler'le olduğu gibi, tarihî bir hesaplaşma yok. Amerikalılar'ın gözünde Rumlar'ın tüm çabalarına rağmen olumsuz bir 'Türk imajı' da yoktu. Çünkü Amerika kozmopolit bir ülke. Dolayısıyla, coğrafî şartlar itibariyle Avrasya'nın güneyini tutmak istediğinizde Türkiye kaçınılmaz alternatif bir aktör olarak karşınızda beliriveriyor.

Evet, doğru. Buradan hareketle "Bu alternatif neden son on yıl içinde öne çıkarıldı. Türkiye kendisine 'Adriyatik'ten Çin Seddi'ne' bir vizyon belirlediği zaman Amerika neden destek olmadı ?" şeklinde sorular üretilebilir. Çünkü o dönemde hem Sovyetler Birliği'nden Rusya'ya geçiş sürecinin sancıları yaşanıyordu ve orada kendilerince dikkatli bir yol izlemek zorundaydılar, hem de Almanya'nın birleşmesi ve Avrupa'nın alacağı yeni şekil ve NATO'nun yapılanması konusundaki dikkatli tavırları Amerika'yı, Türkiye'yi farketmekten alıkoyuyordu. Şu anda ortaya çıkan konjonktür, bu anlamda Amerika'nın Türkiye'ye bakışında Clinton'ın vurgularını öne çıkaran bir ihtiyaç meydana getirdi. Avrasya'daki bu genel konjonktür, Türkiye'nin Amerika nezdinde soğuk savaş döneminde azaldığı düşünülen itibarını bir anlamda yeniden artırdı. Buna Amerika'nın ihtiyacı var. Dünyanın en güçlü ülkesi olabilirsiniz ama, hiçbir şeyi tek başınıza yapamayabilirsiniz. Bu noktadan bakıldığında, Clinton'ın bizi taltif etmesinin Amerikan çıkarları açısından anlamı vardır. Bu taltifi biz irrasyonel bir düzlemde değerlendirmemeliyiz. O çıkarlar, Türkiye'ye belli bir bakışı gerektirebilir ve Türkiye de bunu, "Bizim stratejik çıkarlarımız nerede?" diye düşünerek değerlendirmek zorundadır. Konuşmamıza da sirayet edecek şekilde öne çıkan şey, tarihten geleceğe doğru bir çelişki yaşamayan veya bu çelişkileri aşabilen bir performans gösterecek ve bunu dış politikaya yansıtabilecek Türkiye profili çizmek gerekiyor. Burada Amerika, Türkiye'yi bir partner olarak görüyor. Clinton, önemli şeyler söyledi, "Geleceği Türkiye ile birlikte şekillendireceğiz" gibi çok iddialı bir söz sarfetti. Bu söz psikolojik etki yapmasının yanında, bir stratejik tercihi de göstermektedir aslında. Ama bu tercihte, dediğim faktörlerin izleri vardır. Amerika-Avrupa Birliği, Nato-AGİT, ABD-Rusya, ABD-Çin ilişkilerinin konteksi içinde bunu değerlendirmek lâzım.