Benim-ötekinin değil bizim anayasamız

Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği (MÜSİAD) Genel Başkanı Ömer Cihad Vardan, Four Seasons Bosphorus Oteli'nde düzenlenen basın toplantısında derneğin anayasa önerisini açıkladı. Vardan, önerinin MÜSİAD Anayasa Komitesi tarafından yaklaşık 6 aylık titiz bir çalışmanın sonucu hazırlandığını söyledi. Mayıs 2011 tarihinde yeni anayasa çalışması yapmak üzere MÜSİAD üyeleri arasından bir 'Anayasa Ön Çalışma Komisyonu' oluşturduğunu belirten Vardan, “Bu komisyon çalışmaya ilişkin temel ilkeleri ve beklentileri belirledi. Bu doğrultuda Doç. Dr. Abdurrahman Eren'e bir taslak metin hazırlatıldı. Bilahare oluşturulan 'MÜSİAD Anayasa Çalışma Komitesi' MÜSİAD üyelerinin görüşlerine de başvurarak, metne son şeklini verdi” dedi.

MÜSİAD'ın, kısa ve özlü bir anayasa ilkesinden hareketle, 78 maddelik bir öneri hazırladığını belirten Vardan, '1982 Anayasa'nın mantığı tersine çevrilerek, devlet yerine birey, güvenlik yerine özgürlük, kötü niyet yerine iyi niyet öncelik haline getirilmiştir' diye konuştu. Vardan, mevcut Anayasa yaklaşık 100 madde kısaltılmış olmakla birlikte, anayasanın içeriğinin boşaltılmadığını, bir anayasada düzenlenmesi gereken zorunlu konulara yer verildiğini kaydetti. Çalışmanın hazırlanmasında, öncelikle mevcut Anayasanın gelenek ve birikiminden yararlanıldığını, uzun deneyimlerden sonra uygulamada istikrar kazanan hükümlerin korunduğunu belirten Vardan, bunun yanında sorunlu görülen alanlar ise uluslararası hukuk ve karşılaştırmalı hukuk çerçevesinde ele alındığını, uluslararası insan hakları hukuku, temel hak ve özgürlüklerin düzenlenmesinde minimum ölçü kabul edildiğini ve özgürlükler bakımından en iyi uygulamalar esas alınmaya çalışıldığını vurguladı.

Gazetecilerin sorularını da cevaplayan Vardan, anayasanın farklılıkları içinde barındıran ve onların da bir arada yaşamasına imkan sağlayan bir toplum sözleşmesi olduğunu belirterek “Öncelik bireyin hakları. Benim veya ötekinin değil, bu anayasanın bizim olması gerekiyor' dedi. İnsanlar 'sadece benim olsun' dediği zaman bunun bir adım ötesine geçmenin mümkün olmadığını ifade eden Vardan, 'Ama siz de bazı düşüncelerinizden feragat edeceksiniz, karşı tarafın da hakları olduğunu düşüneceksiniz ve böyle bir ortamda yaşamayı oluşturacaksınız' dedi. Vardan, bu çalışmanın başındaki gerekçeler olduğunu, 78 madde ile bunların fıkralarının yer aldığını, sonunda da her bir maddenin niçin yazıldığına ilişkin gerekçelerin bulunduğunu söyledi.

Yeni anayasanın eşit vatandaşlık temelinde, insan onuruna dayanan, tam demokratik devleti esas alan bir 'başlangıç' yazıldığını belirten Vardan, 'Anayasa, resmi ideoloji görüntüsünden arındırılmıştır. Anayasa'nın başlangıcı, Anayasa metnine dahil edilmemiştir. Değiştirilemeyen maddeler: Devletin şekli ve nitelikleri korunurken, bu ilkelerin değişmesi Meclisin ve seçmenlerin üçte iki çoğunluğunun iradesine bırakılmıştır' dedi. Bu maddeye ilişkin konuşan Vardan, 'Hukuk kurallarının değişmezliği, hukuk mantığına aykırıdır. Hukuk dinamik bir süreçtir. Değişen toplumsal koşullar umulmadık değişiklikleri gerektirebilir. Hukuk yoluyla değişimi mutlak yasaklamak, toplumu hukuk dışı yollara itebilir. Biz burada bu maddeleri koyuyoruz. Ancak bunların değiştirilemez olmadığını, zaman içinde hukukun değişebileceği düşüncesiyle değiştirilebileceğini, ancak bunların devletin şekli ve temel ilkeleri olduğunu ve her akla gelen noktada değiştirilmemesi gerektiği düşüncesiyle bunu belirli şartlara bağlayarak değiştirilebileceğini öneriyoruz' dedi.

Vardan, hazırladıkları yeni anayasa çalışmasında eğitim hakkı kapsamına ilişkin de 'Eğitimin amaçları yeniden belirlenmiş, kılık kıyafet ve dini sembollerin eğitim hakkının özüne zarar verecek şekilde bir sınırlama nedeni olamayacağı hükme bağlanmıştır. Zorunlu eğitim kapsamına orta öğretim de dahil edilmiş, aşamalı geçişlere imkan sağlanmıştır' diye konuştu. MÜSİAD'ın yeni anayasa önerisine göre Milletvekili sayısının 600'e yükseltilmesi ve 100 milletvekilinin ülke seçim çevresinden seçilmesi öngörülüyor. Milletvekili seçilme koşulları arasından askerlik şartı kaldırılılarak, affa uğrayan suçlar da istisna olmaktan çıkarıldı.

MÜSİAD olarak, toplumsal uzlaşmaya dayalı 'sivil' bir 'yeni anayasa' idealini gönülden desteklediğini, bu anayasanın, toplumda varılacak mutabakata dayalı, sivil siyasetçe şekillendirilen ve halkın onayıyla kabul edilen, bir 'toplum sözleşmesi' olması gerektiğine inandıklarını ifade eden Vardan, Türkiye'de 1876 tarihli ilk Anayasadan, 1982 tarihli son Anayasaya kadar 5 Anayasa yapıldığını hatırlattı. Vardan, yapılan bu anayasaların ortak noktasının, yapım sürecinde 'siyasal katılım' eksikliği olduğuna işaret ederek, 'Toplumsal katılımı sağlamak yerine, topluma dayatılan bu anayasalar, 'demokratik meşruiyetten' mahrum kalmıştır. Darbelerin ve bir önceki düzene duyulan tepkilerin ürünü olan anayasalar, geniş katılımlı bir müzakere sürecine ve ortak akla dayanmamıştır' dedi. 'Bu kendi başına bütüncül bir anayasa" diyen MÜSİAD Başkanı, "Biz her şeyi doğru yaptık diye bir iddiamız olamaz. Biz en geniş manada sadece MÜSİAD'ın üyelerinin fikirlerinden oluşan bir anayasa olmasının toplumda uzlaşma getirmeyeceği görüşünden hareketle, ama toplumun da tüm kesimlerinin içine alacak bir çalışmada uzlaşma olabilir düşüncesiyle bu çalışmayı hazırladık' dedi. Ayrıca Vardan, burada 'başkanlık sistemi'nin olmadığını, parlamenter sistemi önerdiklerini söyledi. Vardan, bu çalışmayı kamuoyu ile paylaştıklarını, pazartesi günü de komisyon ile paylayacaklarını, ayrıca Cumhurbaşkanı, Başbakan, bakanlar, üniversite rektörlerine, ilgili bölümlere, hocalara ve konuyla ilgili sivil toplum örgütlerine bu çalışmayı takdim edeceklerini bildirdi.

Öneriye göre siyasi parti yasakları, yeniden düzenlendi. Tüzük ve programından kaynaklanan aykırılıklarda, önce ihtar şartı getiriliyor. Eylemlerden ötürü açılacak kapatma davalarında odak olma korunuyor ve meclisteki partilere karşı kapatma davası açılması Meclisin kararına bağlanıyor. Kapatma yaptırımından önce bir sonraki seçimlere katılmama yaptırımı benimsenmekte. Anayasa önerisine göre artık halk kanun teklif edebilecek. Kanun hükmünde kararname uygulaması kaldırılarak ve onun yerine sosyal ve ekonomik haklar ile olağanüstü hallere ilişkin kanunlar bakımından 'acele kanun görüşme usulü' öneriliyor.

Milli Güvenlik Kurulu ve Yüksek Askeri Şura'nın, Anayasal kuruluş olmaktan çıkarıldığı öneriye göre, Genelkurmay Başkanının, kuvvet komutanları arasından, Milli Savunma Bakanının önerisi üzerine, Bakanlar Kurulu tarafından atanması öneriliyor. Öneriye göre Genelkurmay Başkanı, Milli Savunma Bakanına karşı sorumlu olacak.

MÜSİAD'ın hazırladığı anayasa önerisi yargıda da önemli değişimlikler getiriyor. Hakimler ve Savcılar Yüksek Kuruluna (HSYK) üye seçiminde değişiklik öngören öneri Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne de üye seçme hakkı getiriyor. Adalet Bakanının HSYK üyeliğinden çıkarılarak, başkanının üyeler arasından Kurulca seçilmesi yöntemi benimseniyor. Öneride Yüksek Seçim Kurulu da, yargı bölümünde düzenlenmiş, sürekli çalışan bir yargı organı olarak düşünülerek, üye sayısı 11'e yükseltilmiş, üyelerin Yargıtay ve Danıştay'dan, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu tarafından seçilmesi öngörülüyor. Ayrıca öneri de Anayasa Mahkemesine üye seçiminde değişiklik yapılıyor.

Milletvekili seçilmek için askerlik yapma mecburiyetinin yeni anayasada kaldırılmasını önerdiklerini de belirten Vardan, milletvekili seçilme yaşanın 25 olduğunu, askere gitmenin de 33 yaşına kadar ertelenebildiğini, bir dönem milletvekilliği yaptıktan sonra tekrar askere gidebileceğini söyledi.

Müsiad'ın hazırladığı anayasa da eğitime ilişkin şu maddeler yer alıyor: Eğitim hakkı kapsamında, eğitimin amaçları yeniden belirlenmiş, kılık kıyafet ve dini sembollerin eğitim hakkının özüne zarar verecek şekilde bir sınırlama nedeni olamayacağı hükme bağlanmıştır. Zorunlu eğitim kapsamına orta öğretim de dahil edilmiş, aşamalı geçişlere imkan sağlanmıştır. Özel okulların devletin gözetim ve denetiminde belli bir din ya da dilin eğitimini verebileceği kabul edilmiştir. Eğitim ve öğretim dilinin Türkçe olduğu kabul edilmiş, ancak anadilde eğitim ve öğretim hakkı tanınmıştır.

Çerçeve anayasa anlayışı tercih edilerek, karmaşık değil, basit bir sistematik; sade ve anlaşılır bir dil kullanılmıştır.

Anayasa'ya, eşit vatandaşlık temelinde, insan onuruna dayanan, tam demokratik devleti esas alan bir “başlangıç” yazılmıştır. Anayasa, resmi ideoloji görüntüsünden arındırılmıştır. Anayasa'nın başlangıcı, Anayasa metnine dahil edilmemiştir.

Devletin şekli ve nitelikleri korunurken, bu ilkelerin değişmesi Meclisin ve seçmenlerin üçte iki çoğunluğunun iradesine bırakılmıştır.

“Egemenliğin kayıtsız şartsız milletin olduğu” tanımı yerine, “egemenliğin sahibinin millet olduğunun vazgeçilmezliği” vurgulanmış; Türk milleti kavramı, etnik kimliklerin ötesinde, “ortak kimlik” olarak görülmüştür. Avrupa Birliği gibi egemenlik yetkilerinin devri ya da paylaşılmasını gerektiren ulusal-üstü organlara üyeliğe ilişkin antlaşmaların onaylanması, zorunlu halk oylaması koşuluna bağlanmıştır.

Antlaşmaların kanunlardan üstün olduğu kabul edilmiş ve kanunların Anayasa ve antlaşmalara aykırı olamayacağı ifade edilmiştir. Anayasa ile yorum yoluyla giderilemeyecek açıklıkta bir çatışma içinde olan antlaşmaların uygun bulma kanununa karşı, Anayasa Mahkemesine dava açılabilmesine imkan tanınmıştır. Anayasa Mahkemesine, kanunların Anayasa yanında, antlaşmalara da aykırılığını denetleme yetkisi verilmiştir.

Taraf olunan insan hakları antlaşmalarına uygun olarak, tüm insan hak ve özgürlüklerine ilişkin Temel İnsan Hakları Kanunu çıkarılması öngörülmüştür. Temel hak ve özgürlüklerin niteliği, insan onuru kavramına dayandırılmış, sınırlama güvenceleri somutlaştırılmış, hakkın kötüye kullanımı ayrı bir madde olmaktan çıkarılmış, olağanüstü haller hukuk devletine uygun güvencelere bağlanmıştır. Temel hak ve özgürlükler, uluslararası hukukla paralellik sağlamak amacıyla, kişisel ve siyasal haklar ile ekonomik, sosyal ve kültürel haklar olmak üzere iki ana bölümde sınıflandırılmış; uluslararası hukuka paralel bir içeriğe kavuşturulmuştur.

Olağanüstü yönetim usulleri; sıkıyönetim ve olağanüstü haller olarak tek bir maddede toplanmış, sıkıyönetim ve olağanüstü hal sebepleri sayılmış, durdurma yerine sınırlama anlayışı kabul edilmiş, sınırlama güvencesi olarak uluslararası hukuk yanında, durumun gerektirdiği ölçüde ve sürede olağanüstü hal ilan edilebileceği kabul edilmiştir. Olağanüstü yönetim ilan etme yetkisi Bakanlar Kuruluna bırakılmıştır. Çekirdek hakların kapsamı genişletilmiştir. Olağanüstü hal kanun hükmünde kararname uygulamasına son verilmiştir.

Temel hak ve özgürlüklerin korunmasına ilişkin özel bir madde, ilk kez genel hükümler içinde düzenlenmiş, “ulusal insan hakları kurumları” tanınmış ve bu kurumları kurma yönünde devlete yükümlülük getirilmiştir. İnsan haklarına ilişkin hükümlerin yorumunda, lehe yorum ve uluslararası hukuka uygun yorum ilkelerine açıkça anayasal dayanak kazandırılmıştır. Sosyal ve ekonomik haklar bakımından, devletin yükümlüğü, kaynakları ölçüsünde, azami tedbir alma ve aşamalı gerçekleştirme koşullarına bağlanmıştır.

Din ve vicdan özgürlüğü, kişilerin inançlarını şiddet içermemek kaydıyla dilediğince yerine getirebilecekleri tarzda düzenlenmiştir. Bunun yanı sıra bu özgürlük, ebeveynin çocuklarına kendi dini inançları yönünde eğitim verilmesini isteme hakkını içerecek şekilde düzenlenmiştir. Dini hoşgörü ve inançlara saygı çerçevesinde, din kültürü ve ahlak dersinin zorunlu dersler arasında sayılması, ancak her ailenin ve kişinin kendi isteği doğrultusunda ilk ve ortaöğretim okullarında seçmeli din dersi istemesi kabul edilmiştir.

Kanun önünde eşitlik ilkesi yanında, kadınlara karşı ayrımcılık ve hassas gruplar bakımından pozitif ayrımcılık açıkça düzenlenmiştir.

Vatandaşlık tanımı, Avrupa Vatandaşlık Sözleşmesi çerçevesinde, objektif unsurlara bağlanmıştır.

Çalışma hakkı kapsamında, işçi ve memur ayrımı yapmadan toplu sözleşme ve grev hakkı kabul edilmiştir.

Kültürden yararlanma hakkı kapsamında, kültürel kimliklerin tanınması, geliştirilmesi, kültürel çeşitliliğin kabul edilmesi, dilsel ve dinsel çeşitliliğe saygı gösterilmesi düzenlenmiştir.

Yasama dokunulmazlığının istisnaları azaltılmış, dokunulmazlık kapsamından yargılama çıkarılmıştır.

Af yetkisi, siyasi suçlarla sınırlı tutulmuş ve adi suçlar bakımından af yetkisi kaldırılmıştır.

Cumhurbaşkanlığı seçiminde, Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi yöntemi benimsenmiştir. Aday belirlemede, milletvekilleri yanında 500 bin seçmene de aday gösterme yetkisi verilmiştir. Cumhurbaşkanının tek başına kullandığı yetkiler açıkça belirlenmiş, Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğuna ilişkin olarak, işlemiş olduğu suçlar dolayısıyla Meclisin üçte birinin teklifi ve üçte iki çoğunluğu ile suçlandırma yöntemi benimsenmiş ve suçlanması halinde görevinin sona ermesi kabul edilmiştir. Kişisel suçlarından Yargıtay'da, görev suçlarından Yüce Divanda yargılanması önerilmiştir.

Bakanlar Kurulunun kurulması konusunda, Cumhurbaşkanının Mecliste mutlak çoğunluğa sahip siyasi parti genel başkanını hükümeti kurmakla görevlendirmesi kabul edilmiş, bunun mümkün olmaması halinde, sırasıyla en çok sandalyeye sahip parti başkanının görevlendirilmesi öngörülmüştür. Geçici bakanlar kurulunun oluşturması uygulamasında, Adalet, Ulaştırma ve İçişleri Bakanlarının görevine son verilmesi uygulamasından vazgeçilmiştir.

Üniter devlet ilkesine bağlı kalarak, yerel yönetimlerin özerkliği ilkesi esas alınmış, ancak bölgeli ya da federal devlet modeli benimsenmemiştir.

Düzenleyici ve denetleyici kurumlara ilişkin, temel ilkeleri belirleyen genel bir madde düzenlenmiş, tek tek kurumlara Anayasa'da yer verilmemiştir. Bu kapsamda; Yüksek Öğretim Kurulu, Diyanet İşleri Başkanlığı, Atatürk Dil ve Tarih Kurumu, Radyo ve Televizyon Üst Kurumu Anayasal kuruluşlar olmaktan çıkarılmıştır.

Yüksek Seçim Kurulu, yargı bölümünde düzenlenmiş, sürekli çalışan bir yargı organı olarak düşünülmüş, üye sayısı 11'e yükseltilmiş, üyelerin Yargıtay ve Danıştay'dan, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu tarafından seçilmesi öngörülmüştür.

Mali ve Ekonomik Hükümler başlıklı dördüncü kısım kaldırılmıştır. Burada düzenlenen bütçe ve kesin hesap kanunu, Yasama yetkisi içinde ana hatlarıyla düzenlenmiştir. Tüketicilerin korunması, ormanların korunması gibi hükümler, Sosyal ve Ekonomik haklar bölümünde ilgili maddelerde düzenlenmiştir.

Anayasanın değiştirilme usulüne ilişkin olarak, Meclisin dışında, 2 milyon seçmene de Anayasa değişiklik teklifi sunma hakkı getirilmiştir. Beşte üç ve üçte ikiden az çoğunlukla kabul edilen teklif için zorunlu halk oylaması öngörülürken, üçte iki çoğunlukla kabul edilen bir teklifin Meclisin kararı ile halk oylamasına gidilebileceği kararlaştırılmış ve böylece, Cumhurbaşkanının bu çoğunlukta kabul edilen bir değişikliği halk oylamasına sunma yetkisi kaldırılmıştır.