Somali'de Batı'ya ayna olduk

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, 19 Ağustos 2011''de Somali''ye yaptığı ziyaretinde başkent Mogadişu''da Türkiye Büyükelçiliği açılacağını açıklamıştı. Ziyaretin hemen ardından Dışişleri bürokrasisi dışından bir isim olan Cemalettin Kani Torun Büyükelçi olarak Somali''ye atandı. Büyükelçilik, sivil toplum kuruluşlarıyla işbirliği yaparak yaklaşık iki yıllık sürede Somali''de yaptıklarıyla Afrika''da bugüne kadar alışıla gelen Batılı NGO anlayışını devre dışı bıraktı. Sahada çalışan, sıcak ilişkiler kuran, insanların gönlünü fetheden yeni ve başarılı bir model ortaya koyuldu. Bu başarı Türkiye''nin çalışmalarını sadece Somali için değil Afrika için de önemli bir örnek haline getirdi. Büyükelçilik öncesi Yeryüzü Doktorları Derneği yönetiminde bulunan ve 10 yıl boyunca Afrika''da saha çalışmaları yapan Somali Büyükelçisi Cemalettin Kani Torun ile Türkiye''nin Afrika''daki İnsani Diplomasi açılımını ve Somali''yi konuştuk.

Somali birinci olarak Türkiye ile tarihi bağları olan bir coğrafya. Kanuni''den itibaren Osmanlı ile irtibatı ve Habeşistan eyaletinin bir parçası olmuş. İkincisi 18 ve 19. yüzyılda Somali''nin kuzeyi Osmanlı''nın nüfuz alanı içerisinde bulunmuş ve halen Osmanlı eserlerine ev sahipliği yapıyor ki bugün başkentte Osmanlı''nın yaptığı kanalizasyon sistemi hala kullanılıyor. Üçüncü olarak Somali''nin tamamı Müslüman. Afrika''da bulunmasına rağmen kültürel olarak Ortadoğu coğrafyasının bir parçası. Yani kültürel olarak bize çok benziyor. Buna ilave olarak 1991''den itibaren süren iç savaş var. 2011''de açlık ve kıtlık sorunu nedeniyle Türkiye''nin devlet olarak ilgi alanına girdi. Başbakanın 19 Ağustos 2011 ziyaretinden sonra halkımızın da gündemine girdi.

Elbette ki Somali, önemli su yollarının kavşak noktasında bulunan bir ülke. Jeostratejik önemi olan bir ülke. Zaten Osmanlı da bunun için bu bölgelerde bulunmuş. Türkiye''nin de Afrika bölgesinde uzun vadede bir etkinliği olacaksa bu coğrafyalarda bulunması gerekiyor.

Nasıl bir bulunma bu? Emperyal karşılığı olan bir bulunma mı?

Hayır. Yardım yapmak da bir bulunma şeklidir. Afrika''nın bizim açımızdan insani ve ticari ilişkilerin arttığı, teşriki mesainin arttığı bir coğrafya olması gerekiyor. Öncelikli olarak zaten insani bir dramı durdurmak için buradayız. Dolayısıyla bu açıdan da önem arzeden bir bölge. Somali''nin Türkiye ile iyi ilişkiler içerisinde bulunması elbette ki bizim daimi dileğimizdir. Bu ilişkilerin aramızdaki dini ve tarihi bağlardan dolayı güçlendirilmesi bizim için önemlidir. Etkinlikten biz bunu anlıyoruz.

Türkiye''nin Ortadoğu''da ve Afrika''da yürüttüğü bir ''insani diplomasi'' var. Bir beklenti var Türkiye''den. Gazze örneği, Libya örneği ortada… Bu diplomasi dili açısından Somali ne anlama geliyor?

Somali''de bizim yaptıklarımız Afrika''da neler yapacağımızın da göstergesi. Aynı zamanda Afrikalı''nın Türkiye''ye bakış açısını da yeniden belirliyor. Zemin hazırlıyor. Pozitif bir etkisi var. Türkiye''nin Somali''deki bu girişimi diğer Afrika ülkelerinde de ilgiyle izleniyor. Bazı Afrika ülkeleri de gelip bizim ilgili dairemizle görüşüp ''Somali''ye yaptıklarınızı bize de yapın'' diyorlar. Elbette burada kastedilen ekonomik yardım, insani yardım filan değil. Türkiye burada çok açıdan çalışıyor. Sivil toplumuyla, devlet kurumlarıyla, devletin yeniden yapılanması gibi konular da dahil olmak üzere her konuda çalışıyor. Dolayısıyla bu Türkiye''nin burada göstereceği bir başarı Somali''nin iç savaştan kurtulup da güvenli ve istikrarlı bir ülke haline gelmesi İngilizce tabirle ''failed state'' olmaktan çıkıp normal bir devlet haline gelmesine Türkiye önemli bir katkı sağlarsa bu Türkiye''nin diğer Afrika ülkelerindeki itibarını da artıracak olan bir çalışmadır.

Burada yapılanlar diğer ülkeler nezdinde ''demek ki bunlar yapılabiliyormuş'' şeklinde bir psikolojik etki uyandırıyor. Birebir direkt ilişki kurulması, sahada bizzat çalışılması ve artık bir yolsuzluk mekanizması haline gelen uluslararası kuruluşların bypass edilerek doğrudan o ülkelerle çalışabilir halde olmak yardım beklentisi olan diğer ülkelere de cazip geliyor. Çünkü diğer ülkeler de artık uluslararası kurumların üç kuruş para vermek için kendilerine yaptığı aşağılayıcı davranışlardan bıkmış vaziyetteler.

Türkiye''den Somali''ye gelen miktar toplam 550 milyon TL. Devlet kurumları ve sivil toplum kuruluşlarının tamamından gelen miktar bu. Henüz tamamı harcanmadı.

Somali''nin tüm kamu kurumları ile bizde karşılık gelen kamu kurumu arasında bir irtibat sağlıyoruz. Örneğin son ziyarette Kalkınma Bakanımız, Somali Kalkınma ve Maliye Bakanı ile görüştü. Özellikle Kalkınma Planları konusunda ciddi eksikleri var. Bu konuda yardım talep ettiler. Merkez Bankası''na uzmanlar gelerek Somali Merkez Bankası''nın yapılandırılması konusunda rehberlik edecekler. Diğer kurumlarla da benzer ilişkiler geliştiriyoruz.

Somali halkının bir bütün olarak dünyada yer edinmesi adına bizden ne yardım istenirse üzerimize düşeni yapıyoruz. Bunun dışında iç siyasete karışmıyoruz. Somali''deki A grubuyla ya da B grubuyla uğraşmıyoruz. Prensip olarak da gruplar üzerinden ilişki geliştirmeye karşıyız. Somali''nin uzun vadeli ve kalıcı bir siyasi geleneği olması için bizden istenen yardımları da yapmaya hazırız.

Şu ana kadar rahatsızlık beyan eden herhangi bir grup olmadı. Bizi hedef alan bir açıklama yapılmadı. Zaten böyle bir tepki önce sokakta kendini belli eder. Ancak çok şükür bizim geliştirdiğimiz ilişki biçimindeki doğru adımlar nedeniyle olsa gerek herhangi bir saldırı ile karşılaşmadık. İnşallah da karşılaşmayız. Şurası da bir gerçek ki, Türkiye''nin buradaki varlığına yönelik yapılacak bir saldırı Somali halkı tarafından lanetlenecek bir harekettir. Dolayısıyla halkı kazanmak isteyen hiçbir hareket Türkiye''yi karşısına almak istemez.

Uluslararası toplumun bizim yaptıklarımıza bakışı nasıl? Size sahada yansıyanlar neler?

Bize direkt bir şey söyleyemiyorlar tabi. Ancak dolaylı olarak uluslararası toplumun kalbinin attığı yer olan Nairobi''de konuşulanlara bakılırsa Türkiye''nin yaptıkları uluslararası toplumun ne kadar etkisiz ve yolsuz olduğunu, paraları çarçur eden, sadece kendi menfaatleri için çalışan bir güruh olduklarını ortaya çıkardı. Olağanüstü bir rahatsızlık uyandırdık.

Nasıl bir rahatsızlık bu?

Geçen hafta Nairobi''de yaşanan bir hadiseyi aktarayım. Somalili iki sosyal bilimci batılı STK''lara bir seminer veriyorlar. Somalili araştırmacı seminerde diyor ki, ''Siz eğer bu coğrafyaya gerçekten yardım etmek istiyorsanız Türkiye''nin yaptıklarını yapmalısınız'' Orada bir batılı kurumun temsilcisi olan kadın hırsından ağlıyor. ''Nasıl olur da bize Türkiye''yi örnek gösterebilirler'' diyerek hazımsızlığını açıkça ortaya vuruyor. Somalili akademisyen ''Gerçekten gözünden yaş geldi'' diyerek aktardı bu hadiseyi.

ÜÇ AY SONRA GERİ DÖNECEĞİMİZİ SANDILAR

Türkiye bölgeye döndüğünde ilk tepki nasıldı, şu anda nasıl?

Önce küçümseme oldu. ''Bu Türkler bir şeyden anlamaz, gelirler, üç ay sonra bırakır giderler. Somalililer bunları bıktırırlar. Ya da Somali siyasetçileri bunları avuçlarının içine alır. Paralarını çarçur ederler. Bunlar da rezil olur giderler.'' diye düşündüler. Böyle olmadığını gördüler. Bir süre sonra baktılar işler bildikleri gibi değil, dikkatle izlemeye başladılar. Çünkü Türklerin bu işi iyi yaptığını, en önemlisi Somali halkının gönlünü fethettiğini farkettiler.

Somali halkının Türkiye''ye bakışı nasıl?

Güven endeksi araştırmalarına göre Türkiye en üstte. Yüzde 95''in üzerinde. Bunu ben söylemiyorum. Somalili akademisyenler söylüyor. Diğer İslam Ülkeleri biraz daha aşağıda. Somalililer diğer İslam ülkelerine kızıyor ''paraları oldukları halde yardım etmiyorlar'' diye kızıyor. Batılı ülkeler için bu oran yüzde 10-20''lerde. Bu kadar aramızda fark var. Batılılar bunu da biliyorlar. Bundan dolayı da bir tahammülsüzlük var. Ancak yapabilecekleri bir şey de yok. En önemlisi kendilerinin yanlışları Türkiye''nin aynasında ortaya çıktığı için çok kötü bir şekilde yakalandılar. Bu onları daha da tahammülsüz ve hırçın hale getirdi.

Batı Somali için ne yapıyor peki?

Bugüne kadar yaptıkları bir kilometre uzunluğunda bir caddeye 100''er metre kare aralıklarla 10 tane elektrik direği. Hepsi bu. Her yerde bunu satıyorlar. Üstelik bunu da uluslararası kurumlar değil, Norveçliler gelip kendileri yaptılar.

Hiç mi kaynak ayrılmıyor?

Kağıt üzerinde bakarsak korkunç paralar geliyor. Dünya bankası verilerine son dört yılda Somali''ye kalkınma yardımı olarak yaklaşık 1 milyar dolar verildiğini öğrendim. Ortalama yıllık 250 milyon dolar geliyor. O paranın yüzde 80''i Nairobi''de ofis kirası, personel masrafı adı altında ilgili kurumların harcamaları için kullanılıyor. Geri kalanıyla da anlaşmalı STK''lar eliyle Somali''de workshop, günü birlik eğitim çalışmaları yapıyorlar. Kısacası harcandı gösterip iç ediyorlar.

Somaliler ne diyor bu duruma?

Somali halkı uyanık bir halk. Herşeyin farkında. Batılılar Somali''ye geldiklerinde zırhlı askeri araçlarla seyahat ediyorlar ve araç içerisinde de çelik yelekle duruyorlar. Bizler ise uzun süredir burada çalışan insanlar olarak Somalililerle birlikte sokağa çıkıyoruz zaman zaman. Bu tabi Batılılar için tahammül edilemez bir şey, ama alışacaklar. Hırçınlığın bir diğer nedeni de ilk defa Batı kökenli STK''ların karşısına başka bir coğrafyadan başka bir insani yardım modeli konuluyor. Yıllarca NGO ve insani yardım batı tekeli altındaydı. İlk defa başka bir kökenden, sonuç alıcı, başarılı bir model ortaya çıktı. Fenersiz yakandılar. Somalililer bunu yıllardır söylüyordu, ama ellerinde ortaya koyacakları örnek yoktu. Artık Türkiye var.

Yeryüzü Doktorları deneyiminiz size nasıl bir avantaj sağladı?

Saha ve Afrika tecrübemizin burada çok işe yaradığını söyleyebilirim. 10 yıla yakın süreyle bu bölgede sağlıkla ilgili projeler yaptım. Az çok Afrika insanını tanıyorum. Daha da önemlisi sahada çalışmanın nasıl bir şey olduğunu biliyorum. Ancak her bölgenin kendine göre zorlukları var. Buranın da ayrı zorlukları var.