Soner Yalçın"ın cebindeki "20 lira"nın hikâyesi*

Tiyatro eserlerinin sahnelendiği Muhsin Ertuğrul Sahnesi''nin kendisi bir eser değildi. Mimari bir değeri yoktu.

Eski tabirle söylersek, zarf ile mazruf alakasızdı.

Sadece nostaljik, sembolik değeri büyük olan, mimarından kimsenin bahsetmediği, tarihi tiyatro binasının üstünde medeniyet savaşları yapıldı; yapılmaya devam ediyor.

Bu tartışmalarda, eski Muhsin Ertuğrul Sahnesi, öneminin anlaşılması için, Ecyad Kalesi ve Topkapı Sarayı''na da benzetilmişti.

Fakat itiraf etmeliyim ki, bu konuda en yaratıcı olan kişi, Soner Yalçın''dı. Paris Operası''yla kıyaslamıştı.

Dolmabahçe Sarayı''nın üstüne Swiss Otel yapılmasını şiddetle eleştiren ve şehircilik dersleri veren zevatın, Harbiye Orduevi''nin Muhsin Ertuğrul Sahnesi''ni gölgelemesinden rahatsız olmaması, manidardır. Fakat üstünde durarak vakit kaybetmeyelim.

Yeni Muhsin Ertuğrul Sahnesi, yerine yapıldığı tiyatro binası gibi, inşa edildiği döneme göre modern olmak dışında bir vasfı bulunmayan bir binadır. Bir ''sanatçı'' mimarın eseri değildir.

Haddizatında "en son teknolojinin eseri" bir mühendislik başarısıdır.

Yıkılan Muhsin Ertuğrul Sahnesi''nin sembolik değeri büyük bir anıt eser olduğunu iddia edenlerin bilgisinden değil, ama cesaretinden etkilendiğimizi itiraf etmeliyiz. Nostaljik değeri olan vasat bir tiyatro binasını Paris Operası ile kıyaslamak için, çokbilmiş "google"dan başka kimse insana yardım edemez.

Muhsin Ertuğrul Sahnesi''ni Paris Operası ile kıyaslama cesaretini gösteren yazarlar, keşke, iki binanın fotoğrafını da okuyucularına gösterebilselerdi.

Sanatla ilgisi olmayan, Fransızca bilmeyen bir turist bile, Paris Operası''nın bir sanatçının elinden çıktığını, önemli bir bina olduğunu anlayabilir. ''Kendi halinde bir turist merakı'' bile yeter meseleyi aydınlatmaya.

İster eskisi ister yenisi olsun; Muhsin Ertuğrul Sahnesi, Paris Operası''na kıyasla modern gecekondu mesabesindedir.

Eski tiyatro binası ile yenisi arasında, zannedildiği gibi mahiyet/nitelik farkı yoktur; mühendislik farkı vardır.

Cemaatinin güzel hatıraları, bir camiyi sanat eseri yapmaya yetmediği gibi, tiyatro severlerin hatıraları da Muhsin Ertuğrul Sahnesi''ni nevi şahsına münhasır bir eser yapmaya yetmez.

Mongeri''yi isyan ettiren modern Türk mimarisi

Sıradan turistlerin görebileceği gerçekleri, Türkiye''nin sıradışı insanları (sanatçıları) göremiyor!

''Meraklı'' sıradan turistler ve sıradışı yazarlar Cumhuriyetin ilk yıllarında biraz dolaşsalardı, eğlenceye doyamazlardı.

Selçuklu ve Osmanlı birikimini yok saymamış İtalyan mimar Mongeri''nin İstanbul''daki dersine misafir olalım.

Mongeri''nin adı Burhan olan bir öğrencisi, Avrupa''daki mimarlık dergilerini takip etmekte, eski Osmanlı mimarisini değil "modern mimari"yi taklit etmekte, Muhsin Ertuğrul Sahnesi gibi ''şeyler'' karalamaktadır.

"Burhan''ın yaptığı şey bir kutudan ibaret, ne saçak var, ne profil var, ne detay; hiçbir şey yok…" Mongeri isyan eder: "Bak bu memlekette masmavi bir gök var, gölge var. Sen ne yapıyorsun? Bunlar şimal [kuzey] memleketlerinin formları."

Başının üstündeki masmavi gökyüzünü, penceresindeki güneşi, yürüdüğü sokaklardaki gölgeyi hesaba katmayanlar diploma aldılar, binalar yaptılar; fakat mimar olamadılar, imar planları hazırladılar, ama imar edemediler. Geçen yıllar içerisinde Muhsin Ertuğrul Sahnesi gibi binalar inşa ettiler.

Ankara Devlet Opera ve Balesi Binasındaki cinayet

Muhsin Ertuğrul Sahnesi söz konusu olduğunda susmak bilmeyenler, keşke Ankara Devlet Opera ve Balesi Binası hakkında konuşmayı bilselerdi, konuşabilselerdi.

Bale ve opera sanatçıları, başka yer yokmuş gibi, binası elinden alınmış, hayata küstürülmüş bir sanatçının hatırası üstünde sanatlarını icra ediyorlar.

Bir sanatçıya ve eserine yapılan saygısızlıktan rahatsız olduklarına dair bir işaret de yok.

Şevki Balmumcu''nun yarışmayı kazanıp yaptığı Sergi Evi Binası, kısa bir süre sonra, rızası olmadan, yabancı hayranlığı neticesinde bir Alman mimar tarafından, kulesi yıkılarak, yatay pencereleri yok edilerek opera binasına dönüştürülmüştü.

"Sergi Evi''nin opera binasına dönüştürülmesinden sonra Şevki Balmumcu bir daha Ankara''ya gitmedi, sonra büsbütün yalnızlığa itildi, hiçbir iş alamadı, nedense hep dışlandı. Ödün vermez, çalışkan, disiplinli, erdemli, inançlı bir mimar kişi olarak 20 Nisan 1982''de yalnız yaşadığı bu dünyadan ayrıldı. Altı kişi ile Edirnekapı''da toprağa verildi."

Şevki Balmumcu''nun sonuna kadar eserine sahip çıkıp bir daha Ankara''ya adım atmaması bile tek başına saygı duyulmayı gerektirecek bir davranıştır.

1931 yılında yeni mezun Türk mimarların girişimiyle yayın hayatına başlayan Mimar dergisi, Türkiye''deki tartışmaların her zaman ne kadar ''temelsiz'' olduğunu gösteren ilginç ayrıntılarla doludur.

Beş yıl Mimar adıyla yayınlanan dergi, dil devrimi sonrasında "Matbuat Umum Müdürlüğü" tarafından yazılı olarak ikaz edilir.

Derginin adı olan "mimar" kelimesi Türkçe değildir, Arapçadır; değiştirilmelidir! Adı Arapça olan "mimar" dergisi, kendisine Türkçe bir ad bulur: "Arkitekt!" Dönemin dil politikalarına göre, "arkitekt" Türkçe bir kelimedir!

Mimar/Arkitekt dergisinde zaman zaman sert yazılar da yayınlanır. Genç Türk mimarlarına fırsat tanınmaması, yabancı mimarların baş tacı edilmesi sert tartışmalara neden olur. Yabancı mimarlar konusunda Şevki Balmumcu ile Falih Rıfkı Atay arasında sert tartışmalar olduğunu söylüyor, dönemin şahitleri. Bu sert tartışmalar kısa sürede meyvesini vermiş görünüyor.

Ne ilginçtir ki, yeni başkentte Opera ve Balo Binası için boş arsa bulunamamış, Şevki Balmumcu''nun eseri olan Sergi Evi''ne el konmuştur.

Şevki Balmumcu''nun Sergi Evi Binası, Alman mimar Bonatz tarafından Ankara Devlet Opera ve Balo Binası''na dönüştürülür.

Bir yazar olarak, genç bir mimarın telif hakkına devlet eliyle tecavüz edilmesine karşı çıkması gerekirken; Falih Rıfkı Atay Hakimiyet-i Milliye gazetesinde, Alman mimarın yeni eserini (!) öven bir yazı yazacaktır. Falih Rıfkı Atay, başkent kendine yaraşan bir opera binasına kavuştuğu için memnun olmuştur.

Garnier ile Mimar Kemalettin''in ne alakası var

Paris Operası''nın mimarı Garnier''nin Fransa''da yaptığını, Türkiye''de yapan Mimar Kemalettin''in başına neler geldi?

Gazete köşelerinden, internet sitelerinden medeniyet dersleri veren, çok şey bilen yazar taifesi, Mimar Kemalettin''i bilmiyor olamaz.

"20 lira"ların üstüne fotoğrafı konulana kadar adı anılmayan Mimar Kemalettin''in günahı neydi…

"Mimar Kemalettin birdenbire geriye döndü, yüzünü saklar vaziyette odanın kapısına doğru ilerledi. Yüz yüze gelmiştik, baktım iki damla gözyaşı yanaklarının üzerinde duruyordu. Artık benden heyecanını saklayamadı; ağlar gibi bir sesle, ''Otuz sene hayatımı mimari eserlerde Türk''e has zevkin yaşamasına hasrettim, otuz sene her medeni şehrin olduğu gibi Türk şehirlerinin de milletimize has bir zevk taşıması için uğraştım. Şimdi bu üsluba türbe, cami mimarisi diyorlar, hakir görüyorlar'', dedi. Gözlerinden iki damla yaş daha aktı."

***

İyi tiyatrocularımızın var olması, Türk tiyatrosu diye bir mefhumdan bahsetmeye yeter mi bilemem. Bildiğim şu ki, tiyatro oyunlarının sahnelendiği binaların duvarlarında da Mongeri''lerin isyanı, Şevki Balmumcu''ların ahı, Mimar Kemalettin''lerin gözyaşları var…

*Muhsin Ertuğrul Tiyatrosu''nun yıkılıp yeniden yapılmasına karşı çıkan tiyatrocuların yürüyüşler yaptığı günlerde kaleme alınmış bu yazı, önemine binaen, ikinci kere yayınlanmış oluyor. Affola…