Hayat Sessiz feryat Doğu Türkistan

Sessiz feryat: Doğu Türkistan

1944-46 Yılları arasında bağımsız bir cumhuriyet olan Doğu Türkistan’ın, dünden bugüne yaşadıkları ilk cumhurbaşkanı Alihan Töre Saguni’nin yazdıkları ile gün yüzüne çıkarıldı. Ailesi tarafından saklanan günlük daha sonra yine oğlu tarafından tamamlanarak okurla buluştu.

Kamil Büyüker Yeni Şafak
Alihan Töre Saguni ve ailesi
Alihan Töre Saguni ve ailesi

Esir illerimizden birisi Doğu Türkistan. Neredeyse bir asrı bulan ve feryadını sessizce içine gömen bu coğrafya farklı gerekçelerle ihmal edildi. Dünya Doğu Türkistanlı, Uygurlu Türklerin yaşadıkları asimilasyonu görmezden geldi. Çok az şey yazıldı, belki de yaşananları anlatmaya kelimeler kifayetsiz kaldı. Doğu Türkistan’ın öncü liderlerinden İsa Yusuf Alptekin’in (1901-1995) yaşadıkları “Esir Doğu Türkistan İçin İsa Yusuf Alptekin’in Mücadele Hatıraları” (Haz. M. Ali Taşçı, Doğu Türkistan Neşriyat Merkezi, 1985) ismiyle kitaplaşmıştı. Bu yayının üzerinden Doğu Türkistan davasını ilk ağızdan anlatan başka yayın çıkmamıştı. Ancak geçtiğimiz günlerde Doğu Türkistan’ın ilk Cumhurbaşkanı Alihan Töre Saguni’nin (Kırgızıstan/Balasagun, 1885-Özbekistan/Taşkent, 1976) hatıratı yayınlandı ve bu konuda yaşananları bütün çıplaklığı ile gözler önüne serdi. Türkistan Kaygısı adı verilen eser, hem ilk Cumhurbaşkanı Alihan Töre Saguni’nin yaşadıklarını göstermesi açısından önemli, hem de Doğu Türkistan coğrafyasının yaşadıklarını belgelemek noktasında hususiyet taşıyor.

SÜRGÜNDE KALEME ALINAN ESER

Alihan Töre Saguni’nin sürgünde iken yaşadıklarını kendi ifadesiyle “harmandan bir dane, denizden bir damla misali de olsa” sayfa sayfa, gizlice yazdığı, her sayfası ayrı yerlerde saklanan eser, oğlu Aslıhan Alihantöreoğlu tarafından tamamlanmış ve beşinci oğlu Kutlukhan Şakirov tarafından yayına hazırlanmış, Oğuz Doğan ise Türkiye Türkçesine aktarmış.

İki bölüme ayrılan eserin ilk bölümü 1969 yılında yazarın kendi kaleminden çıkmış. Modern Özbekçe döneminde yazılmış olmasına rağmen eserin dili Çağatayca’dır. İkinci bölüm ise 1969-80 yıllarında yazarın talimatıyla oğlu Aslıhan Alihantöreoğlu tarafından yazılmış ve iki eser tek bir kitap olarak bir araya getirilerek neşredilmiş. Kitabın ilk baskısı aslında Almanca olarak 2006 yılında yapılıyor.

HATIRATIN ÖNEMİ

Eseri yayına hazırlayan Kutlukhan Şakirov eserin iki açıdan hususiyet taşıdığı ifade ediyor. Birincisi yazarın Batı ve Doğu Türkistan’da 1917-1950 yılları arasında yaşanan olayları ele alması, o dönemde bölgede yaşanan gelişmelerin bilinmeyen yönlerini aydınlatması ki bu eseri tarihi ve siyasi açıdan kıymetli kılmaktadır. İkincisi yazarın tabiriyle Çağatayca denilen klasik Özbek dilinde, kendine özgü bir üslupla, yani Babürname geleneklerini icadi tarzda geliştirerek kaleme almış olmasıdır. İşin dile dair boyutunu Şakirov şöyle özetliyor: “Eserin meydana geldiği dönemde komünistlerin, Türkçe konuşan halkların lisanını Büyük Rus şovenizmi ve Sovyet ideolojisi temeline oturtarak, Kırgızca, Kazakça, Özbekçe vs. diye parçaladıklarını düşünürsek, bu yapıtın dilbilim ve edebiyat açısından taşıdığı mana kendiliğinden ortaya çıkar.” (s.10)

Alihan Töre Saguni’nin ibretlik ve mücadelelerle dolu bir hayatı var. 1885 dünyaya geldiği Kırgızistan’ın Tokmak şehrinde medrese tahsiline başlıyor, ardından Mekke, Medine ve Buhara’da medreselere devam ediyor. Ulema sınıfından, aynı zamanda tabip. Türk, Arap, Fars dilleri uzmanı. Öyle ki Arapça ve Farsça’yı konuşma ve yazma ve çeviri düzeyinde çok iyi bilen bir isim. 1916 yılında halk ayaklanmalarına katıldığı için Sovyet ve Çin hükümetlerince defalarca hapsedilmiş. Doğu Türkistan’ın bağımsızlık mücadelesi için teşkilatlanmayı tercih etmiş ve bu maksatla “Azatlık Teşkilatı”nı kurmuş. Verilen tüm mücadeleler sonucunda ise 1944 yılında kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin kurucusu olarak vazife almış bir isim. Hatıratında yaşadıklarını tüm detayları ile anlatan Saguni 1946 yılı Haziran’ında Stalin ve Mao işbirliği ile SSCB tarafından kaçırılmış. Sonrasında ise Çin Ordusu Doğu Türkistan’ı işgal etmiş.

DOĞU TÜRKİSTAN DAVASININ ÇÖZÜMÜ

Alihan Töre Saguni, Özbekistan’ın Taşkent şehrinde vefatına kadar 30 yıllık bir sürgün hayatı yaşamış. Sürgün yıllarında ise 1917-1950 yılları arasındaki dönemi de içine alan Orta Asya tarihine ilişkin anılarını kaleme almış. Bu hatıraların tamama ermesi ise oğlu Aslıhan tarafından mümkün olabilmiş. Baba ve oğlun birbirini tamamlayan metinleri, Türkistan coğrafyasının tarihine kayıt düşen çok kıymetli bir kitaba dönüşmüş durumda. Kutlukhan Şakirov’un ifadesiyle “Bu devletin reisi (Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti) Alihan Töre Sagunî bütün hayatını Türkistan halklarının hürriyeti için mücadeleye adamış XX. Yüzyıl Türklüğünün kahraman liderlerindendir. O Doğu Türkistan’ı bağımsızlığına kavuşturma yoluyla bütün Türkistan halkına hürriyet kazandırma gayesini güden uzak görüşlü devlet adamıydı. Onun hayatını bilmek, düşüncesini araştırmak, tarihi tecrübelerinden sonuçlar çıkarmak, gerçeklememiş büyük arzusuna varislik etmek hâlâ güncel olan Doğu Türkistan probleminin adaletli çözümünde ve genç bağımsız Türk Cumhuriyetlerinin istikbaliyetlerini pekiştirmede büyük öneme maliktir.” (s.365) Kitabın sırf bu gaye ile okunması büyük önem taşımaktadır.

İzmirli’nin 
eserlerini
yeniden okumak
HAYAT
İzmirli’nin eserlerini yeniden okumak

Bin yıllık öyküler bugünün çocuklarına
HAYAT
Bin yıllık öyküler bugünün çocuklarına

Abone Ol Google News
Fransada yaşayan Türk:Türkiyede olmak isterdim

Fransa'da yaşayan Türk:
Türkiye'de olmak isterdim

Salgına rağmen seçim yapıldı, bilim kuruluna güven yok...
Biz bize yeteriz Türkiyem

Biz bize yeteriz Türkiyem

Cumhurbaşkanı Erdoğan Milli Dayanışma Kampanyasını başlattı.
37 kaybımız var

37 kaybımız var

​Sağlık Bakanı Koca son yirmi dört saati açıkladı.
Üç ay maaş<br>desteği müjdesi

Üç ay maaş
desteği müjdesi

Firma ve çalışanları bu ödeneğe başvurmaya çağırdı.
11 bini aştı

11 bini aştı

​İtalya'da ölümlerin önüne geçilemiyor.
İBB'yi yalanlayan görüntüler

İBB'yi yalanlayan görüntüler

​Sözcü Ongun "Geçen hafta 1 kişi binmiş" demişti ama...
Hesap veriyorlar

Hesap veriyorlar

Kendilerini salgından kurtarıp yurda alan devlete küfür etmişlerdi.
Şok iddia: Gerçek ölü sayısı 40 bin!

Şok iddia: Gerçek ölü sayısı 40 bin!

Hayatın normale döndüğü haberlerini yayan Çin'de gerçek rakam tüyler ürpertici.
Türkiye bu salgını yenecek güçte

Türkiye bu salgını yenecek güçte

​Neutec'in yönetim kurulu başkanı Mahmut Bilgiç'ten koranavirüs'le mücadeleye ilişkin açıklamalar
3 kamu bankasından yeni destek

3 kamu bankasından yeni destek

​Aylık geliri 5 bin lira ve altındaki müşteriler faydalanabilecek.
Bu taammüden cinayettir!

Bu taammüden cinayettir!

​Erem Şentürk İETT'deki o görüntülere isyan etti.
Mobil morglar devrede

Mobil morglar devrede

​Ölü sayısının giderek arttığı ülkede hastane önleri mobil morglarla dolu.
Bugünden<br>itibaren başladı

Bugünden
itibaren başladı

​Vali Yerlikaya 65 yaş üstünü ilgilendiren hamleyi duyurdu.
Bir asır önce<br>salgından kurtulmuştu

Bir asır önce
salgından kurtulmuştu

101 yaşındaki İtalyalı koronavirüs tedavisini tamamlayarak taburcu oldu.
Fatih Terim<br> taburcu oldu

Fatih Terim
taburcu oldu

Kaldığı hastane Terim'in son durumunu açıkladı.
Benzin iniyor<br>motorin artıyor

Benzin iniyor
motorin artıyor

​Bu gece yarısı pompaya yansıması bekleniyor.
İtalya'dan AB'ye ültimatom gibi çıkış

İtalya'dan AB'ye ültimatom gibi çıkış

Avrupa Birliği eğer bu krizin üstesinden gelemezse....

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunundaki amaçlar ile sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerezler kullanılmaktadır. Detaylı bilgi için çerez politikamızı inceleyebilirsiniz.