Muhafazakârlara 'sofradaki kırıntıları' bile çok gören zihniyet

Türk sinema medyasında, en saldırganından bir “jakobenist bakış”ı ve “dağdan inenin bağdakini kovması” esasına dayalı bir seçkinciliği temsil eden kişi ve kurumların muhafazakâr çizgideki sanatçılara yönelik ölçüsüz nefreti, üzerine bir de “cehalet sosu” dökülünce iyice tadından yenmez oluyor.

16 Mayıs 2009 Cumartesi günkü Hürriyet gazetesinin “Kelebek” ekinde Mevlüt Tezel imzasıyla yayımlanan köşe yazısı, yıllardır ibretle izlemekte olduğum bu bakış açısının son derece tipik bir örneğiydi. Tezel, anılan yazısında, Türk sinemacılarının hazırladıkları yeni film projelerine her yıl çeşitli miktarlarda yapım desteği veren Telif Hakları ve Sinema Genel Müdürlüğü'nü topa tutuyor, destek almaya hak kazanan bu yılki projelerden birinin (“Ateşin Düştüğü Yer” adlı senaryo) sahibinin milliyetçi-muhafazakâr çizgideki yönetmen İsmail Güneş olmasından hareketle, “Bakanlık, elindeki bütçeyi yandaşlarına peşkeş çekiyor” mealinde sözler sarfediyordu.

Yönetmen İsmail Güneş

“Kültür Bakanlığı'nın İsmail Güneş Aşkı” başlıklı bu yazıyı, bırakınız her satırında açıkça hissedilen siyasal alerjiyi, yalnızca maddî bilgi hatalarını tek tek sıralayarak bile “darmadağın etmek” mümkün…

Şöyle ki;

Tezel, girizgâh bölümünde aynen şöyle demiş:

“İsmail Güneş, Bakanlığın çok sevdiği, bir çok projesine destek verdiği şanslı yönetmenler arasında yer alıyor.”

Bu, külliyen yalan bir bilgi… Bir kere, Bakanlığın sinemacılara verdiği film yapım desteklerini yönetmenler değil, tüzel bir kişiliği temsil eden “yapımcılar” alır. Bakanlıkla yaptıkları sözleşmeye de -her türlü geri ödeme taahhüdünü bizzat üstlenerek- yine yapımcılar imza atarlar. Yapımcılık sıfatı bulunmayan Güneş ise Kültür Bakanlığı'ndan bugüne kadar herhangi bir filmi için maddî destek almamıştır. Çünkü hiç bir filminin yapımcısı kendisi değildir; şimdiye kadar çektiği bütün filmler başka kişi ve kurumların sermayesiyle gerçekleştirilmiştir. Bu sanatçı, 2009 yılında kurduğu bir şirketle hukuksal olarak ilk kez “yapımcı” sıfatını elde etti ve üzerinde uzun yıllardır çalışmakta olduğu “Ateşin Düştüğü Yer” adlı projesi için de 225.000 TL “geri ödemeli destek” almaya hak kazandı. Ki söz konusu meblağ, en asgarî koşullarda çekilecek bir sinema filminin bile toplam maliyetinin ancak dörtte-beşte birine denk geliyor. Yani Güneş, (tıpkı benzer oranlarda destek alan diğer bütün yapımcılar gibi) filmini çekebilmek için daha pek çok kapı aşındırmak, en az üç-beş tane cömert sponsor bulmak zorunda. Bulamazsa da verilen o desteği diğer bütün meslektaşları gibi kaynağına iade etmek zorunda kalacaktır. Çünkü devletimiz hiç kimsede tek kuruşunu bırakmaz.

Tezel, yazısına (muhatabına “takma” niyetini de açık yüreklilikle kabul ederek) şöyle devam ediyor: “Niye Güneş'e taktın diyeceksiniz. Hemen açıklayayım: Güneş'in filmleri hiç gişe yapmaz, ödül de almaz. Ama, her ne hikmetse Bakanlık'tan hep destek alır.”

“Güneş'in filmlerinin Bakanlık'tan hep destek aldığı” iddiasının ardındaki gerçeği yukarıda açıklamıştım. Şimdi de cümlenin birinci bölümünü oluşturan iddiaların aslını astarını ortaya koyalım.

Sinemaya 1970'lerde büyük usta Natuk Baytan'ın asistanı olarak başlayan İsmail Güneş, 1986 yılında çektiği “Gün Doğmadan” adlı filmden 2007 tarihli “Sözün Bittiği Yer”e kadar toplam 9 uzun metrajlı filme imza atmış ve bu filmlerle şimdiye kadar (bağlı olduğu dünya görüşünün yol açtığı bütün o yoksulluk, yoksunluk, sektörel yalnızlık ve dışlanmışlıklara rağmen) 7 adet birbirinden prestijli yurtiçi ve yurt dışı ödül kazanmıştır. Bunlar arasında, 1993 yapımı “Beşinci Boyut” ile 52'nci İtalya-Salerno Film Festivali'nde birincilik, yine aynı filmle “İtalya Cumhurbaşkanlığı Büyük Ödülü” gibi meslektaşlarına açık ara fark attığı ödüller de vardır. Dileyenler, yönetmenin ayrıntılı filmografisini ve aldığı ödülleri kişisel internet sitesinden okuyabilirler. Tabii, bu arada Tezel de fırsat bulup mutlaka bakmalı oraya…

Gelelim, “Güneş'in filmlerinin hiç iş yapmadığı” yönündeki diğer bir iddiayı çürütmeye…

1980'ler ve 1990'larda çektiği “Gün Doğmadan”, “Ateş Böceği”, “Çizme” ve “Beşinci Boyut” gibi son derece düzeyli filmlerle gişe başarısına zaten yeterince doymuş bir sinemacı olan Güneş'in, benim de beğeniyle izlediğim 2007 tarihli son yapıtı “Sözün Bittiği Yer”, o yıl gösterime çıkan 42 Türk filmi arasında 51 bin 530 izleyiciyle 25'inci sırada yer almıştır. Ki, bu sonuç, özellikle son bir kaç yıldır bütünüyle tek boyutlu bir beğeninin pençesine düşmüş olan izleyici ilgisi açısından “mucizevî” bile sayılabilir. Resmî istatistiklerden alıntılayarak hatırlatıyorum ki yönetmen Semih Kaplanoğlu'nun -yurt içinde ve dışında ödüllere boğulan- güzelim filmi “Yumurta” da aynı yıl 33 bin 585 izleyici ile 28'inci sırada yer alabilmişti. Ki aynı listede, gişe başarısı açısından heba olup gitmiş daha nice değerli film bulunuyor. Sözgelimi, 2007'nin gişedeki en acıklı sonucunu “Fikret Bey” adlı yapıt elde etmiş, bu film son derece etkileyici öyküsü ve başarılı sinema diline karşın yalnızca 384 kişi tarafından izlenmişti.

Dileyenler, aşağıdaki linki tıklayarak, 2007 yılının resmî gişe rakamlarını ve o rakamların ortaya koyduğu sinemasal beğeniyi yakından inceleyebilirler.

Hadi, bütün bu somut verileri bir kenara bırakalım… Kitlesel ilginin bütünüyle “Recep”e ya da “Arog”a kilitlendiği, başka da hiç bir tarza hayat hakkı tanımayan böylesine yavan bir tüketim ortamında, bir yönetmenin entelektüel kalitesini, meslekî derinliğini ne zamandan beri gişe başarısı belirler oldu? Tezel'in “kaliteli sinema” noktasındaki temel tezi nedir, gişe yapmayan her yönetmeni çöpe atmak mı?

Önceki iddiaların aslı astarı bu yönde olunca, üçüncü iddia, yani “Güneş gibi değersiz bir yönetmen, yine gişe başarısı elde edemezse, aldığı parayı devlete nasıl geri ödeyecek?” sorusunu da anlamını ister istemez yitiriyor.

Bakanlık, Türk sinemasına bu destekleri “para işletmek” ya da “tefecilik yapmak” için değil, her renkten, her meşrepten sanatçılar yeni yeni filmler çeksin, böylelikle ulusal sinemamız gelişip zenginleşsin diye dağıtıyor. Mâlûm fonda toplanan paralar hayatî öneme sahip başka bir kamu hizmetinden ödünç alınmış ya da aşırılmış değildir; bu kaynak yine Türk sinemasından kesilen vergi ve rüsumlarla oluşturulmaktadır. Dolayısıyla, sinemacılarımız da analarının ak sütü gibi helâl olan bir kaynaktan yararlanmaktadırlar.

Destek alan projeler arasında, izleyici ilgisizliği nedeniyle zarar edenler (ve bunu da hukuken belgeleyebilenler) olursa, o filmin yapımcısı (2 yıllık yapım süreci ve 3 yıl da sonrasında olmak üzere) toplam 5 yıl Kurul'a ikinci bir başvuru yapmaktan men ediliyor. Filmleri zarar eden sinemacılara konulan yegâne şerh bu… Bakanlığın, hemen hemen yalnızca “sulu komedi”nin iş yapabildiği, beğeni ayarı bu denli bozulmuş bir ülkede, çektiği film zarar etti diye hiç bir sanatçıyı darağacında sallandırmak gibi bir cezalandırma yöntemi olamaz; zaten hiç kimsede böyle bir niyet de yok. Çünkü, insanların filmlerini bitirebilmek için evlerini ipotek ettikleri, gerektiğinde bütün kurulu düzenlerini mahvetmeyi göze aldıkları belirsiz bir piyasada, Destek Kurulu yetkilileri de hiç kimsenin zarar edip batmak üzere yola çıkmadığını iyi bilmekteler…

Her satırı tarafgirlikle bezenmiş olan bu saçmasapan yazının üzerinden yalnızca bir kaç gün geçtiğinde, 20 Mayıs 2009 Çarşamba günü, yine Doğan'ın Hürriyet'inde ve yine “Kelebek” ekinde, bu kez kurumdaşına göre çok daha mutedil bir yazar olan Cengiz Semercioğlu aynı konuda yeni bir yazı kaleme aldı.

“Sinemaya kavgasız destek çıktı” başlıklı o yazı, başlığından da anlaşılacağı üzere, İsmail Güneş'e ya da başka bir muhafazakâr yönetmene yönelik özel bir garezin peşinden koşmak yerine, THSGM'nün dağıttığı yardımlara ilişkin “orta yol”cu bir durum değerlendirmesi yapmaktaydı. Bu kez hedefte ne Güneş ne de bir başkası olmadığı gibi, aksine, (Kurul'un 2009 yılı için aldığı kararların sektörde itiraz ve şikayetlere yol açmadığından bahisle) ölçülü bir övgü içerdiğini bile söyleyebiliriz. Fakat, gelin görün ki anılan değerlendirme de Hürriyet yazarlarının, bir meseleye ister olumlu isterse de olumsuz yaklaşsınlar, ele aldıkları meselelerle ilgili plarak ne kadar “donanımsız” yola çıktıklarının ipuçlarıyla doluydu.

Semercioğlu dostumuz, “Sinema Destekleme Kurulu'nda 11 üye var ve üyeler her yıl değişiyor” demiş örneğin… Bir kere, bu kesinlikle yanlış bir bilgi. Çünkü, 5224 sayılı “Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi, Sınıflandırılması ve Desteklenmesi Hakkındaki Kanun”un 6'ncı maddesi uyarınca Destekleme Kurulu üyelerinin göre süresi 1 değil, 2 yıldır. Bakanlığın temsilcisi dışındaki üyelerin üst üste iki dönem seçilemeyeceği de yine bu kanunla karara bağlanmış durumda. O yüzden, ilgili yazıda okuduğum “Her yıl değişen kurul üyelerinin bu yıl neden iki yıllığına seçildiğini anlamış değilim” cümlesini doğrusu ben de anlayabilmiş değilim!

Bu ön bilgilerin ışığında, değerli yazara, Kültür ve Turizm bakanlığı Teftiş Kurulu Başkanlığı'nın internet sitesine girip, ilgili yasayı sakin kafayla baştan aşağıya okumasını öneriyorum:

Semercioğlu, yazısındaki ikinci yuvarlamayı da “sinema destek kurulu üyelerinin adlarının sır gibi saklandığı”nı ileri sürerek yapıyor. Meslektaşımıza göre, bu kişiler âdeta “gizli bir örgüt gibi”, yoğun bir esrar perdesinin ardında çalışmaktaymışlar. Bu da bütünüyle yanlış olan bir başka bilgi… Ne ilgili kanunda, ne de teamüllerde Kurul üyelerinin adlarının “sır gibi saklanması” yönünde bir madde, kural ya da alışkanlık söz konusu değil. Ben, işini doğru düzgün yapmaya çalışan bir sinema yazarı olarak, son iki dönemin kurul üyelerinin pek çoğunun adlarını biliyorum sözgelimi. Bunu öğrenmek için de hafiyeliğe soyunmam falan gerekmedi; yalnızca sektörde yer almam ve sağdan soldan kulağıma ulaşan yüzeysel bilgiler, Kurul'un genel üye profilini öğrenmeme yetiyor.

Ha, şunu da çok iyi biliyorum ki devletin üyelik hizmetine karşılık olarak verdiği ödeneğin son derece önemsiz olduğu, “Türk sinemasının gelişimine gönüllü destek” esasına göre çalışan bu Kurul'un üyeleri lüzumundan fazla afişe olmayı istemiyorlar. O yüzden, doğal yollarla duyulmasının dışında, üstüne bir de poster bastırıp adlarını yedi düvele yaymak gibi özel bir çabaları yok. Çünkü, her yıl Türk sinemasından kesintilerle gelen 3-4 milyon lirayı yine Türk sinemasının hayrına yeni projelere dağıtmak, bunu yaparken de özellikle genç sinemacıları desteklemek gibi bir ön kabulle hareket ediyorlar. Yüzlerce senaryonun tek tek okunmasını ve başvuru sahiplerine hakkaniyet içinde davranılmasını gerektiren bu yorucu süreçte, doğal olarak cep telefonlarının tanımadıkları kişilerce ikide bir aranması ve o kişilerden gelen “Ağabey, sizin kurulda projemiz var, ne olur bize bir destek çıkın” yalvarmalarıyla uğraşmak istemiyorlar.

Bakanlığın, bu zor görevi üstlenen 11 kişiye verdiği ödenek aynen şöyle hesaplanmakta… İlgili kanundan bire bir aktarıyorum:

“Kurul üyelerine, yılda on toplantıdan fazla olmamak üzere, her toplantı için (3000) gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucu bulunacak tutar üzerinden toplantı ücreti ödenir.”

Ben size hemen söyleyeyim; bu hesaplamadan çıkan rakamla en fazla bir kaç kez McDonald's restoranlarına gidebilirsiniz.

Hak ettiğini düşündüğünüz projelerin yapım desteği alabilmesi için işi gücü bırakıp 500 dolayında dosyayı aylarca satır satır inceleyeceksiniz, sonrasında da her ilkbaharda değerlendirme toplantıları için en az 4-5 kez Ankara'ya, İstanbul'a taşınacaksınız, üstüne bir de sektörden eski-yeni bir sürü yapımcı sizi bunaltırcasına arayıp yardım isteyecek. Bu denli baskı altında çalışan bir ekibin belli ölçüde geri planda kalmaya, adı konulmamış bir gizliliğe sığınmaya hakları var hiç kuşkusuz…

Bütün bunları niye mi yazdım? Ezkaza, yarın öbür gün niyeti bozup film yönetmenliğine soyunsam ve bakanlığa uzun metrajlı bir film projesi için başvursam, Mevlüt Tezel gibi art niyetli kişilerin yaptığı suçlamaların benim adımın çevresinde de döneceğine adım kadar eminim de ondan…

Hoş, zaten yıllardan bu yana kendi meslekî kulvarımda benzer türden tecrit girişimleriyle muhatap olup durmuyor muyum sanki?

Böylesi yorumlara konu olan kişilerin adlarının Yücel, Mesut, İsmail ya da Ali Murat olmasının teknik olarak hiç bir önemi yok. Muhataplarımızın tek bir karın ağrısı var, o da “dindar adamlar” olmamız…

Türk insanına yıllar yılı çatışma kültüründen, inançsızlık ve ayrılıkçılık propagandalarından başka hiç bir insanî değer sunamamış bir sürü zibidi, devletin ve özel sektörün kaynaklarını fütursuzca yağmalar; sonrasında da bu asalaklara hiç utanmadan sıkılmadan “sanatçı” denilir.

Öte yandan, dindar sanatçılar, kendi siyasal görüşlerinin iktidarda olduğu bir devirde, dibine kadar yasal hakları olan başvuruları korka korka yapıp, ilgili makamlardan güç bela simgesel birer destek aldıklarında ise ânında kızılca kıyamet kopartılır. Çünkü, bizim gibilere Cumhuriyet'in 80 küsur yıllık ziyafet sofrasından arta kalan kırıntılar bile haramdır, haram!

“Türkiye'nin gizli sahipleri”ne ancak şu üç konumda gerekliyiz:

Onlar için cephede ölmek, onlar için vergi vermek ve onlar için tarlada domates yetiştirmek…

Birileri beğense de beğenmese de bu saatten sonra böyle rezil bir kumpasa gelmeyeceğiz evelallah…

Değerli yönetmenimiz İsmail Güneş'e çekeceği yeni filmde şimdiden üstün başarılar diliyorum.