Asyatik toplumlar ve devlet

Prof. Sencer Divitçioğlu''nu, düşünce hayatımızda iz bırakan "Asya tipi üretim tarzı (ATÜT)" denemesiyle tanıyoruz.

Sencer hoca bir zamanlar Türkiye''de "marksist iktisadın temsilcisi" olarak kabul ediliyordu.

"Yapı Kredi Yayınları"ndan çıkan "Sencer Divitçioğlu anlatıyor" başlıklı kitapta hocanın hayat hikayesi ve düşünce serüvenine ilişkin ilginç anekdotlar yer alıyor.

Hocanın ATÜT''e dikkatini çeken Kemal Tahir olmuş.

Karl Marx''ın şöyle bir değinip geçtiği (belki de burun kıvırdığı) "Asya Üretim Tarzı" üzerinde ne Batı''da, ne Doğu''da hiçbir Marksist durmamış.

Zira Marx''ın "tarihsel maddecilik" bağlamında geliştirdiği şema bütün toplumlar açısından tek gerçeklik olarak kabul edilmişti.

Divitçioğlu hoca yaptığı çalışmalar sonucunda Asya''nın Batı''dan farklı bir gelişme çizgisi izlediğini görmüş..

İşin püf noktası, Asya toplumlarında "feodalite"nin, derebeyliğin olmaması.

Marx''ın çalışmalarında küçücük bir kıvrım olarak görülen bu farklılığa mercek tutulduğunda aslında bu kıvrım Doğu toplumlarının neden kapitalist bir aşamaya geçemediklerinin de açıklaması oluyor.

Sencer hocanın bu kıvrılmadan yola çıkarak başlattığı ''tarihsel soruşturma'' ilginç sonuçlar doğurmuş.

Mısırlı marksist iktisatçılardan Samir Amin de aynı dönemlerde aynı yoldan gitmişti..

Samir Amin "Hep kapitalizmin neden yüzyıllar-hatta binyıllar-boyu daha gelişmiş olan bir Doğu bölgesinde değil de Avrupa''da geliştiğini merak etmişimdir. Bu soruya verilecek cevabın Üçüncü Dünya''nın bugünkü durumunu ve onu değiştirme yollarını da aydınlatacağını düşünüyordum."

Her iki iktisatçının vardığı sonuçlar aynıydı..

Asyatik (İslam dünyası dahil) toplumların tarihsel gelişme çizgileri Batı''dan farklıydı.

Hocanın ATÜT çalışması yabancı dillere de çevrilerek uluslararası entelektüel alana dahil olmuş.

Sencer bey sadece bilgiyi aktaran değil, bizzat bilgi üreterek ihraç edebilen nadir hocalarımız arasında yer alıyor.

Sencer hocanın bilimsel çalışmaları sonucunda Marksist İktisada da, Tarihsel Maddeciliğe de veda etmiş.

Bakın ne diyor:

"İnsan çok önemli. Marksizm, insandan bahsederken insanı unuttu. İnsan sadece iktisadi çıkarları peşinde koşan varlıklar değil. Marksizmi bırakmakta zorlanma konusuna gelince... Zorlandığımı söyleyemem, bilim."

"12 Eylül" döneminde üniversiteden çıkarılmıştı hoca.

Bu mağduriyetler sayesinde tarihe kaydığını şu sözlerle anlatıyor:

"Tarihe üniversiteden atılmamızın arkasındaki nedenleri araştırmak için ağırlık verdim. Tarih, acaba, bizlerin üniversiteden neden atıldığını açıklayabilecek miydi? Bunu bize yapan devlet acaba nasıl bir devletti? Bunun kökeni neydi?"

Hoca''nın Köktürkler''den Osmanlılar''a kadar yaptığı tarih çalışmalarında elde ettiği bulgular, Türkiye''deki devlet ve toplum yapısının yanı sıra siyasi gelenekleri açıklamak konusunda da ilginç açıklamalar getiriyor.

Bilhassa Batı demokrasilerinden farklı olarak bizdeki "İktidarda teklik" eğilimi hakkında söyledikleri ilgiyi fazlasıyla hak ediyor.

Hocanın keyifle okuduğum kitabında dile getirilmesi gereken çok şey var ama yerim dar, sonra.

"Hürriyet"ten Zeynep Gürcan''ın bildirdiğine göre Yunanistan''daki krizin kökünde "Osmanlı mirası" yer alıyormuş.

Lüksemburg Başbakanı ve Euro Grup Başkanı Jean-Claude Juncker bir dergiye verdiği röportajda şu veciz cümleleri yumurtlamış:

"Yunanistan büyük bir bir millet, ancak çok zayıf bir devlet. Yunan arkadaşlarımız kızacak ama bu bir gerçek; Mali Yönetim işlemiyor. Kadastrosu yok, gerçek bir ticari sicili yok, ki bu Osmanlı işgalinden gelen bir miras. Bu gerekli unsurların hiçbirinin olmadığı bir ülkede herhangi birşey nasıl özelleştirilebilir..."

Oysa Yunanlılar 1830 başlarında Osmanlı''dan kopmuşlardı.

İngiltere, Fransa ve Rusya Yunanlıların başına da kral olarak Bavyera''lı bir Alman prensini geçirmişlerdi.

Krallık rejimi 1920''lerin ilk yarısına kadar sürmüştü.

"Balkan Savaşları" ve "Birinci Dünya Savaşı"nda da Osmanlı topraklarından epeyce dilim koparmıştı Yunanistan.

Lüksemburg Başbakanı ne Osmanlı tarihini ne de Yunan tarihini biliyor.

Eğer bir kötü mirastan sözedilecekse, bu mirası Osmanlı sonrasında yüzyıla yakın bir süre Yunanistan''ı yöneten Avrupalı hanedanlara bağlasalar çok daha yerinde olur.

"Sovyetler Birliği" döneminde Stalin tarafından Özbekistan''a dayatılan pamuk tarımı yüzünden Aral Denizi kurudu gitti.

Dün bir gazetede okuduğuma göre bir zamanlar bereket kaynağı olan Aral Denizi son demlerini yaşıyor.

BM Genel Sekreteri Ban Ki-mun''un ifadeleriyle "çağımızın en kötü çevre felaketlerinden biri"yle karşı karşıyayız.

1993''te yayımlanan "İmparatorluk" kitabının "Orta Asya denizin imhası" bölümününde Ryszard Kapuscinski, Aral Denizi''nin büyük bir çevre felaketine yol açacağını gözlemlemişti.

Kapuscinski Sovyetler Birliği''nin dağılma sürecinde yaptığı seyahatte manzarayı görmüştü.

Aral Denizi, suyunu "Amuderya" ve "Siriderya" nehirlerinden alıyor.

Yani, bizim medeniyet havzalarımızdan "Maveraünnehir"den söz ediyoruz.

Orta Asya''yı bir uçtan bir uca kesen bu iki ırmak Özbekistan''ın en bereketli topraklarını suluyordu.

Stalin döneminde zorbalıkla başlatılan pamuk tarımı yüzünden hem bağlar bahçeler yok oldu, hem de Aral Denizi canlılığını yitirmeye başladı.

Kapuscinski''nin ifade ettiği gibi Moskova''dan gelen emir "daha, daha çok pamuk" olduğundan Özbekistan''da pamuk ekilen arazi gittikçe büyüdü, tıpkı tarlaların sulanması için aktarılan su miktarı gibi.

Yanlış teknikler yüzünden pamuk tarlalarına ulaşmasından önce, suyun üçte biri kumda boşu boşuna kaybolup gidiyordu.

Siriderya ve Amuderya''nın suları Aral Denizine dökülmek yerine, Sovyet müdahalesi sebebiyle üçbin kilometreyi aşkın yolu üzerinde bol bol harcanıp, tarlalara, bitmek bilmez çöllere boşaltıldı.

Pamuk üretiminde görülmedik bir artış yaşanmıştı ama bu artış trajik bir su kıtlığına yol açmıştı.

Durum o kadar vahim bir hal almıştı ki Sovyet yöneticiler Özbekistan''ı mahveden su kıtlığını gidermek için Sibirya ırmaklarını kuzeyden güneye yöneltmek için bir takım projeler bile hazırlamışlar.

Tabii lafta kaldı bütün bu projeler.

Hülasası, pamuğun ceremesini Özbekler çekti, semeresini Ruslar yedi.

Şimdi Özbekistan, Sovyet döneminden miras kalan büyük bir felaketle savaşıyor.

Çözüm ise, ufukta görünmüyor.