Çözüm sürecinde "Tarih"in verdiği dersler (2)

Arnold Toynbee"nin "Tarih kendini tekrarlar mı?" başlıklı yazısından yola çıkarak tarihin "gelecek" hakkında verdiği derslerden bahsetmiştim. Bu bağlamda Osmanlı"nın son dönemindeki "meydan okumalar" karşısında gösterilen zaafiyetin imparatorluğun tasfiyesiyle sonuçlandığına dikkat çekmiştim. 30 yıldır ülkemizin maddi ve manevi enerjisini tüketen bir sorunun çözümlenmesi sürecinde bu dersler ufuk açıcı oluyor. Bugün tarihi daha da geriye kaydırarak "Anadolu Selçuklu Devleti"nin çözülme sürecinden bahsedeceğim.

Dr. Nejat Kaymaz"ın "Anadolu Selçuklularının inhitatında idare mekanizmasının rolü" başlıklı eserinde vurguladığı gibi çözülme, devletin en güçlü ve ülkenin gönenç bakımından en yüksek düzeyde bulunduğu bir zamanda yaşanmıştı. Çözülmeye götüren olaylar altı yedi yıl gibi kısa bir süre içinde gerçeklemişti. Müslüman ve Hıristiyan tebaanın baştacı ettiği "Uluğ Keykubat" olarak da anılan Sultan Alaaddin devrinde Anadolu bir esenlik yurdu idi. Kimse bu görkemli devletin yıkılacağını aklına bile getirmiyordu. Çok değil, Sultanın 1237"de zehirlenerek öldürülmesinden üç yıl sonra Anadolu "Babailer isyanı" ile sarsıldı.

Selçuklu iktidarı Moğol istilası sebebiyle Anadolu"ya göç eden Türkmen aşiretlerini özümsemeyi başaramamıştı. İçerde iktidar çatışması yaşanıyordu. "Ahilik" gibi Selçuklu toplumunun ekonomik, sosyal ve kültürel dokusunu ihata eden müessese dağıtılmıştı. Hanedan ve yönetici sınıf fırkalara ayrılmıştı. "Babailer isyanı" zorlukla bastırılabildi ama sonuçları çok daha ağır oldu. 1243"deki "Kösedağ Savaşı"nda Moğollar karşısında bozguna uğrayan Selçuklu Devleti bir daha kendine gelemedi ve birkaç on yıl içinde dağıldı.

Moğol tabisi bir devlet olarak siluete dönüşen Selçuklu sessizce sahneden çekildi. Tarihçi Claude Cahen, 1305"de Selçuklu saltanatının nedeni, nasılı bilinmeyen şekilde tarihten silindiğini belirtir. Oysa Kösedağ"dan on yıl önce "Selçuk kartalı" yıldız gibi parlıyor idi. Nejat Kaymaz"ın ifadesiyle Orta Asya"dan itibaren önlerine gelen her kuvveti silip süpüren Moğollar bile bu devletin hudutlarını aşmak konusunda acele davranmaktan sakınmışlardı.

Uluğ Keykubat yetenekli bir siyasetçi ve öngörülü bir devlet adamıydı. Devlet ricali siyaset ve fikir birliği içerisindeydi. Devlet kuvvetli, ülke refah ve huzur içinde, yönetim mekanizması sağlam idi. Sultanın zehirlenerek ölmesiyle birlikte başlayan iktidar kavgası çözülmenin başlangıcı oldu. Devlet ricali arasında çıkan ikilik karşılıklı güvensizlik ve amansız bir düşmanlığa dönüştü. Nejat Kaymaz"ın dikkat çektiği gibi böyle bir ortamda resmi devlet otoritelerine en zayıf bağlarla bağlı olan göçebe Türkmenler isyan etti.

Selçuklu"nun "Türkmen" zaafı, Moğolların kuvveti oldu. Zaafını kuvvete dönüştüremeyen Selçuklu için bedel çok ağır oldu. Sürekli bir gözetleme halinde hudutta bekleyen ve onu aşmakta duraksayan Moğollar cesaret bularak saldırıya geçtiler. Anadolu"da siyasi birlik dağıldı. Selçuklu"nun parçalanmış haldeki yönetici askeri sınıfı içerdeki isyanlarda bile savsaklama yolunu seçti. Yolsuzluklar, çıkarcılıklar, serkeşlikler, gevşeklikler yüzünden Anadolu fetret devrine girdi. "Osmanlı" zuhur ettiğinde Anadolu onlarca beylik arasında bölünmüş haldeydi. Özetle söylemek gerekirse, Selçuklular "Babai meydan okuması"na dirayetle cevap veremedikleri için tarihten silindiler. Çözemezseniz, çözülüyorsunuz.