Irak"ın Lübnanlaştırılması!

1992"de yayınladığı "Ortadoğu"yu yeniden düşünmek" başlıklı makalesinde Prof. Bernard Lewis, Mısır dışında, Ortadoğu devletlerinin çoğunun yeni ve yapay (ve kırılgan) kuruluşlar olduğunu belirtir. Lewis merkezi iktidarın zayıf olduğu yerlerde rejimin tutarlılığını güvenceye alabilecek bir sivil toplumun bulunmadığını da ifade eder. Böyle ülkelerde ne ulusal kimliğin ortak bilincine, ne de ulus-devlete olan bağlılığa rastlanır. Bu durumda devlet Lübnan"da görüldüğü gibi ayrışmakta, kendi aralarında boğazlaşıp duran bir cemaatler, kabileler, bölgeler ve partiler kaosu haline gelmektedir. "Lübnanlaştırma" kavramını kullanan Lewis merkezi hükümetlerin zayıflaması veya düşme noktasına gelmeleri halinde tarihe intikal etmiş imparatorlukların efendileri tarafından çizilmiş yapay sınırlarının bir azınlıklar mozayiğine yol açacağının eski Sovyet Cumhuriyetlerinde bile görülebileceğini söylemişti. "Lübnanlaştırma" bugün Irak"ta, Suriye"de ve Ukrayna"da ziyadesiyle yaşanıyor.

Her üç ülkede de bir taraftan ufalanmalar yaşanırken, diğer taraftan daha büyük (akraba) yapılarla bütünleşme eğilimi de gözleniyor. Mesela "Katolik-Ukrain" ağırlıklı Batı Ukrayna "Avrupa Birliği" ile bütünleşmeye eğilimli iken etnik Ortodoks Rusların yoğun olduğu Doğu Ukrayna ise sınırın öte tarafındaki Rusya ile bütünleşmeye eğilimli. Ufalananlar kendilerinden daha büyük yapılara doğru mıknatıs gibi çekiliyorlar. Irak"ta yaşanan son gelişmeler de Irak ve Suriye arasındaki sınırı "olmayan bir sınır" haline getirmiştir. Bunun ne kadar kalıcı olacağı zamanla görülecek. Keza ortada bildiğimiz anlamda bir Irak ve Suriye devletinin kalıp kalmayacağı da zamanla anlaşılacak. Lewis"in işaret ettiği gibi hem sınırlar yapay, hem de bu yapaylık üzerine inşa edilen devletlerin kendileri de ayrı bir yapaylık ürünü.

Irak ve Suriye"de "Osmanlı nizamı"nın enkazı üzerinde kurdurulan -aslında devlet bile denilemeyecek- kuruluşların (Baas Partisi gibi) derinlere kök salmış toplumsal problemleri çözemeyecekleri başından belliydi. Devlet nizamını kurmaya aday olan "Baas" partileri kendi toplumlarıyla organik bir ilişki içerisine giremediler. Irak ve Suriye"nin bölgedeki ve dünyadaki yeriyle ilgili tasarımlar daha çok, Amerika, İngiltere, Fransa ve Sovyetler Birliği gibi bölge dışı büyük güçlerin oyun planları bağlamında önem kazanıyordu. Peş peşe gelen askeri darbeler yeni kurulmuş bir ülkeye yön vermenin iç çatışma yaşanmaksızın mümkün olamayacağını gösteriyordu. Çatışmalı yapılar üzerinde toplumsal mutabakata dayanan yeni bir nizam kurmak imkansız değil tabii ama çok zor. "Petrol" gibi egemen dünya nizamını doğrudan ilgilendiren enerji kaynağının büyük kısmının bu bölgede olması ayrı bir handikap.

Güç ve zorbalık yoluyla bir bölgenin ve halklarının kontrol edilmesi eski problemleri çözmediği gibi yeni problemler de üretti. Suriye"de Sünni çoğunluğa "Nusayri-Baasçı" bir rejim, Irak"ta Şii çoğunluğa "Sünni-Baasçı" bir rejim uygun gördüler. Kürtler ve Türkmenler ise merkezi sistemden dışlandılar. Sadece güç ve zorbalıkla bir araya tutturulmaya çalışılan topluluklar güç boşluğu ortaya çıktığında içlerine gömdükleri, halının altına süpürdükleri veya hatırlamamaya çalıştıkları bütün problemleriyle birlikte sahnedeki yerlerini alıyorlar. Maalesef, problemleri bilgece işleyen bir süreç içerisinde çözme iradesi ortada görünmüyor.