Tarih büyük bir mizahçıdır!

Değişim her zaman sıkıntılı olur. Hele de o toplum, hayata bakışları farklı kimliklerle sarmalanmış ise, yeni bir sisteme geçmek hiç de kolay değildir. Kimlikler biribirine geçişli değilseler, kemikleşmiş halde kalıyor iseler, o topluma müşterek hedefler tayin etmek zordur. "Eski"nin gittiği, "Yeni"nin ise tam olarak yerleşemediği durumlarda huzursuzlukların yaşanması tabiidir. Geleceğe dair kaygılar, belirsizlikler, güvensizlikler insanları daha kırılgan hale getirebiliyor. Olan-bitene sükunetle, küçümsemeden yaklaşmalıyız. Bu yüzden ariflerimiz "Kim bir şeyi küçümserse, an gelir her yanı o şeyle sarılır" demişlerdir.

19. Yüzyıl"ın düşünürlerinden Henri de Saint Simon tarihi biribirini takip eden "organik" ve "kritik" periyotlara ayırmıştır. Buna göre insanlık tarihinde arka arkaya gelen iki sosyal düzen görülür. Önce gelen organik toplumda her davranış hesaplı, ölçülü, kontrollü olup, cemiyetin hedefi de tayin edilmiştir. Kritik toplumda ise müşterek bir hedef yoktur. Cemiyette, eski planlı ve hesaplı devrenin kalıntısı olan cansız ve ruhsuz adet ve ananeler hakimdir. Böyle bir toplumda sanki herkes herkesle mücadele halindedir. Ariel ve Will Durant "Tarih üzerine" kitabının "yükselme ve yıkılma" bölümünde bu görüşü şöyle özetliyorlar:

"Organik devrelerde temel karaktere sahip dini, politik, ekonomik ve ahlaki problemin hiç değilse yaklaşık ve geçici bir çözümü vardır, fakat cemiyetler geliştikçe, yeni sosyal müesseseler ve beşeri davranışlar, eski normlara göre idare edilmez hale gelir, sonra ister ister istemez kritik bir devreye geçilir. Bu safhada, ayaklanmalar, huzursuzluklar başlar. Eski ahenk yerini şüpheye, ferdiyetçiliğe ve insanlığın temel meselelerine karşı alakasızlığa bırakır. İnsan organik devrelerde yaratıcı, kritik devrelerde ise yıkıcıdır."

Durant"lara göre kritik devrelerde sadece zeki ve çalışkan dava adamları neticeye tesir edebilirler. İnsanlardaki bu vasıflar ise biyolojik ve piskolojik faktörlere bağlı olup, çevrenin müsait etkisiyle gelişirler. Bir millet başarılı bir imtihanı, 1917, 1933 ve 1941 yıllarında Amerika da olduğu gibi kuvvetlenerek atlatabilir. Bu başarıyı gösteremeyen devlet adamları tarihte "kaybedenler" olarak hatırlanırlar. Elde ettiklerimizle amaçladıklarımız bakımından tarih insanlarla alay eden büyük bir mizahçıdır. Bu tarihi öğüdü hiçbir zaman unutmamalıyız.

Durant"lar toplumları yükselten kültürlerin çöküşünün ecelinin gelişine değil, idareci ve entelektüel sınıfın değişen şartlara ayak uydurumayışına bağlarlar. Cemiyetlerdeki değişen şartlar farklı karaktere sahip olabilir. Ayrıca sık sık menfi yönde tekrarlanarak neticede öldürücü tesir de bırakabilirler. Öte yandan bir cemiyetteki bütün kabiliyetler ve kapasiteler gerektiği gibi geliştirilecek olursa, bu cemiyetin diğerlerine oranla ayakta kalma ihtimali daha fazladır. Durant"lar severek meşgul olanlar için tarihin ne ifade ettiğini ise şöyle anlatırlar:

"Tarih sadece insanların hatalarının ve cinayetlerinin bir yekunu değildir. Aynı zamanda dahilerin resmi geçidine bir imkan sağladığından, yaşanmış bir cehennem olmaktan çıkan tarih neticede binlerce evliyanın, devlet adamının, kaşifin, alimin, şairin, sanatkarın, müzisyenin, aşığın ve filozofun yaşadığı, konuştuğu, öğrettiği, sanatını icra ettiği bir cennet köşesine döner."