TR
EN
AR
FR
RU
UR
Birlik içinde çokluk
Bugün
bayram. Dünyanın dört bir köşesinde farklı etnik kökenden gelen, farklı dilleri konuşan, değişik renk ve tonlarda milyonlarca insan ortak bir bilinç ile aynı metafizik derinliği farklı kültür formları içinde yaşıyorlar. Kabe ve Mescid-i Nebevî bugünlerde bütün insanlığı kuşatan en kapsamlı evrensel buluşma alanları. Her iki mukaddes mescidde de dünyanın hiç bir mekanında görülemeyecek ölçekte küçük bir mahşer yaşanıyor. Hangi tablo yaratılışta gizli olan birlik içindeki çokluğu bu kadar canlı bir şekilde yansıtabilir? Washington, Londra ve Paris gibi her renk ve ırkdan müslümanları barındıran şehirlerin merkez camileri de bayram namazlarında, küçük birer Mescidi Nebevî gibi, hiç bir ırkın diğerine üstünlük iddia edemeyeceği bir çekim alanı oluşturuyorlar. İslam ülkelerini sömürgeleştiren merkezler, bugün İslam medeniyetinin eşitlikçi özünü kendi içlerinde barındırıyorlar.
Öte yandan birçok İslam şehri de bayram ile hüznü aynı hisler içinde yaşıyor. Mescid-i Aksa'nın hüzünlü ezanı ile Priştine'nin gözyaşına karışan bayram tekbiri arasında hiçbir fark yok. Grenada'daki bir Müslüman ile Kırım'daki bir Müslüman'ın da ruh halleri benzer tarihi serüvenin izlerini taşıyor. İstanbul, Delhi, Kahire, Bağdat, Şam ve Semerkant gibi İslam medeniyetinin büyük merkezlerinde de, her biri bir diğerinin estetik özünü farklı biçimlerde yaşatan ortak bir şehir ruhunun gizli varlığı, insanların inançları ile tarih bilinçleri arasında yeni köprüler kuruyor.
Ortak varlık bilinci ve anlam dünyası
Bizim her an yaşamakta olduğumuz için çoğu zaman anlamakta ve anlamlandırmakta yetersiz kaldığımız bu evrensel özü bakın bir batılı oryantalist nasıl arıyor: "Milletler gelirler ve giderler. İmparatorluklar yükselir ve çökerler. Fakat İslam, medeniyet kurucularıyla medeniyet tahripçilerini, göçebelerle yerleşikleri taşıyarak sebat ile devam etmektedir. Öyleyse, en kıymetli manevî varlıkları olan evrensel İslam ile bağlarını sürdürürken şuurlu ya da şuursuz olarak bireyselliklerini devam ettirmeye mütemayil bunca insanı tek bir ümmet olarak beraber tutan faktörler nelerdir?" 1
Von Grünebaum'un aramakta olduğu, İslam'ı konjunktürel ve yerel formlara indirgemek isteyen sığ zihinlerin de arama zahmetine bile katlanmadığı bu evrensel öz, hangi ırk ve renkden olursa olsun bütün insanlığı kuşatan ortak varlık bilinci ve bu bilincin Kur'anî kavramlarla şekillenen anlam dünyasıdır. Bu anlam dünyası, insanların mantıkî kalıplara indirgenemeyen his dünyalarını ve ancak mantıkî çerçevelerle tanımlanabilen zihin dünyalarını biribirine yaklaştırır ve bakarsınız bir diğeri ile hiç temas etmemiş toplumlar aynı ahlakî değerleri yaşatır hale gelirler.
Bu güçlü varlık bilinci, bir medeniyet özü haline dönüşerek, o medeniyetin bütün farklı formlarını ortak bir çekim alanına yönlendirmektedir. Türk İstanbul'unu, Arap Grenada'sına, Hint Delhi'sini Özbek Semerkand'ına, İran İsfahan'ını Tanzanya Darusselam'ına benzeştiren gizli irade işte budur. Bugün Arap ülkelerinin sınırları içinde kaldığı için Arap başşehirleri olarak görülen Kahire, Şam ve Bağdat, çok değil bundan bir asır önce Osmanlı şehirleri değiller miydi?
Bu anlam dünyasının kavramsal çekim alanını en çarpıcı bir şekilde 1990 yılında Malezya'ya gidişimin ilk ayında yaşamıştım. İçinde bir müddet yaşayacağım Malay kültürünü yakından tanımak için bu kültürün en otantik yaşandığı bölgelere gitmek istediğimi söyleyince Malay arkadaşlar Malezya'nın doğu yakasında bir seri konferans tertip ederek beni bu bölgeye gönderdiler.
Bu gezimin ilk günlerinde Kota Baru'lu aydınlardan birinin evine misafir olduk. Evde aynı akşam şehrin Malay aydınları arasında bir toplantı vardı. Bütün gece Malayca seyreden bir sohbete şahit oldum. Evin sahibi ısrarla birkaç kez İngilizce ya da Arapça konuşmadıkları için özür diledi. Merak etmemesini, sohbeti takip etmekte olduğumu ifade edince, benim Malezya'ya yeni geldiğimi ve hiç Malayca bilmediğimi bildikleri için, bunu bir nezaket ifadesi zannettiler. Gecenin ilerleyen saatlerinde bir kez daha özür dileyince onlara sohbetlerini özetleyebileceğimi söyledim. Sohbeti özetlediğimde şaşkınlık içinde kaldılar.
Halbuki, ne bir keramet ne de olağanüstü bir başarı göstermiştim. Yaptığım yegane şey, karşılıklı konuşmalar içinde geçen ortak Kur'anî kavramları yakalamak ve böylesi bir topluluğun bu kavramlar etrafında neler konuşabileceğini tahmin etmekten başka bir şey değildi. Meselelerimiz ve anlam dünyalarımızı oluşturan kavramlar aynı olunca, lisan aracılığıyla değil doğrudan anlaşan gönüllerimiz ve zihinlerimiz arasında bir köprü kuruluvermişti. Sık sık geçen Farsça ve İngilizce'den türemiş kelimeler de işimi yeterince kolaylaştırmıştı. Ortak bir Kitab'ın anlam dünyasına nüfuz edebilmek, farklı linguistik araçlar kullanan bizlerin anlaşmasını mümkün kılmıştı.
Ulusal İslam meselesi
Ne zaman Türk İslamı tartışmalarına şahit olsam, Von Grünebaum'un bu sorusu ve bu hatıra bir kez daha zihnimde canlanır. Aslında benzer tartışmalar Araplar ve diğer Müslüman topluluklar arasında da yapılmıştır ve yapılmaktadır.
Geçen sene yapılan bir Epistemoloji kongresinde hemen hemen hepsi Mevali olan (Arap olmayan) İslam düşünürlerini aktarırken sık sık Arap-İslam medeniyeti ve Arap-İslam düşüncesi kavramlarını kullanan Arap aydınlar da aslında gizli bir şekilde İslam'ın düşünce zenginliğini kendilerine mal etmek istiyorlardı. Bu isimlendirmelerinin, tarihî olarak da İslami olarak da yanlış olduğunu dile getirdiğimde, özür dileyerek bir dil alışkanlığı dolayısıyla böylesi bir kavramsallaştırmaya gittiklerini ifade etmek zorunda kaldılar. Kendi problemlerimizle yüzleşmek cesaretini gösteremediğimiz zaman, kendimize has bir İslam geliştirmek suretiyle bu problemleri örtmeye çalışıyoruz.
İslam'ın evrensel varlık bilincinin farklı kültürel formlarla ifade edilebileceği ve tarihte de edilmiş olduğu açıktır. Bu anlamda dinler ve medeniyetler tarihinde evrensel olan ile yerel/ulusal olan arasındaki en sağlıklı uyum belki de İslam tarihinde ve özellikle de Osmanlı tarihinde görülmüştür.
Ancak, evrensel inanç değerlerimizi yerel ve konjunktürel unsurlara mahkum ederek bugünkü bunalımlarımızı aşamayız. Aksine kendi yerelliğimizden bütün insanlığa açık evrensel değerler üreterek insan toplulukları içinde hakettiğimiz onurlu yeri elde edebiliriz. Korkarak ve dışlayarak değil, kuşatarak ve derinleşerek yeni bir ufku yakalayabiliriz.
Bunun da öncelikli şartı varlık ve tarih bilincimizi yeniden kurmaktır. Yoksa konjunktürel gerekçelerle kategorik bir ulusal İslam düşüncesinden hareket edersek, bırakın Mesnevi'yi Anadolu hamuruna Farsçayı katarak dile döken Mevlana'nın varlık bilincini, Arap Endülüs'ünün hüznünü ve Türk olarak yaşayan Yahya Kemal'in tarih bilincini bile kavrayamayız.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.