TR
EN
AR
FR
RU
UR
Diplomasi ve askeri güç
TÜRKİYE
'nin kendi coğrafyası ile çelişkili dış politika oluşumunun en belirgin yönü uzun dönemli ve koordineli bir deniz ve su yolları stratejisinin oluşturulmamış olmasıdır. Hem bir yarımada olma özelliği dolayısıyla hem de su yollarının, iç denizlerin ve körfezlerin kesiştiği bir coğrafi havzada bulunmak dolayısıyla Türkiye'nin en hayati dış politika önceliklerinden birisi bu havza üzerinde etkinlik sağlayabilecek bir deniz stratejisinin geliştirilmesidir. Tarihi veriler açık bir şekilde göstermektedir ki, Anadolu-Balkan eksenindeki bir ülkenin gerçek anlamda güçlü olması ancak ve ancak bu ekseni çevreleyen deniz ve su yollarında hakimiyet sağlaması ile mümkündür. Bizans Devleti'nin Roma İmparatorluğu'nun ihtişamına sahip olmaya yöneldiği altın çağı olan 6. yüzyıldaki Justinyen dönemi her şeyden önce ünlü stratejisyen Belisarius'un Akdeniz üzerinde sağladığı deniz hakimiyeti üzerinde yükselmiştir. Osmanlı Devleti'ni Anadolu-Balkan eksenli bir bölge gücü olmaktan üç kıtaya hakim bir dünya devleti haline getiren faktörlerin başında da Ege, Akdeniz ve Karadeniz üzerinde kurduğu hakimiyet ile Kızıl Deniz, Hint Okyanusu ve Hazar gibi çevre denizlere açılabilecek boyutta deniz gücüne ulaşması gelmektedir. Belisaruis'tan daha kapsamlı bir Akdeniz hakimiyeti kuran Barbaros Hayrettin Paşa'nın Osmanlı Devleti'nin bir dünya devleti haline dönüşmesindeki rolü inkar edilemez. Bu denizler ile kara bağlantılarını sağlayan Fırat, Dicle, Nil, Tuna, Dinyeper, Dinyester, Don ve Volga gibi önemli su yollan üzerindeki Osmanlı denetimi engin kara hakimiyetini sağlayan can damarları niteliğini taşımaktaydı.
Osmanlı'nın denizlerde etkisini yitirmesi
OSMANLI
Devleti'nin gerilemesi de öncelikle çevre denizler üzerindeki etkisini yitirmesi ve buna bağlı olarak bu su yolları üzerindeki denetim gücünü kaybetmesi ile ivme kazanmıştır. Osmanlı Devleti'nin merkez eksende çökmeye başlamasının dönüm noktası da 1827'de Fransız, İngiliz ve Rus ortak gücünün Osmanlı donanmasını Navarin'de tamamıyla yok etmesidir. Osmanlı Devleti'nin Yunanistan isyanı ile Balkanlar'da başlayan çözülmesi de Doğu Akdeniz'deki deniz gücünün yok olması ile doğru orantılıdır. Bu zaafı gören Abdülaziz'in kurduğu, dünyanın üçüncü büyük donanması da bu donanma ile koordineli bir kara stratejisi oluşturulamadığı için etkin bir şekilde kullanılamamış ve gerçek bir deniz imparatorluğu olan İngiltere'yi tedirgin etmemek için gizli bir potansiyel olarak ülkenin iç denizlerinde tutulduktan sonra Haliç'te çürümeye terkedilmiştir. Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyıldaki kıt kaynaklarının atıl tutulan bir donanma için kullanılmış olması diplomasi ile askeri güç arasında stratejik bir ilişki kurulamamasının yol açtığı bir durumdur. Bu sabit coğrafi ve tarihi verilere rağmen Abdülaziz dönemindeki donanma potansiyelinden bu yana Türkiye'nin bir deniz ülkesi olduğu gerçeği hep gözardı edilegelmiştir. I. Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti'nin yeterli deniz desteğinden mahrum kara-yoğunluklu askeri gücünün getirdiği zaaflarla doludur. Deniz imparatorlukları olan ingiltere ve Fransa karşısında yine kara-yoğunluklu bir askeri güç olan Almanya ile yapılan askeri ittifak bu tür ittifaklarda aranan en önemli şartlardan olan tamamlayıcılık ilişkisinden yoksun olduğu için bu blokta önemli stratejik gedikler açmıştır. Küçük ölçekli muharebelerde kazanılan başarılara rağmen nihai savaşın kaybedilmesinin en önemli nedenlerinden birisi de budur. İstiklal savaşı sonrasında yürütülen müzakerelerin Boğazlar ve Fırat-Dicle havzasında bulunan Musul etrafında yoğunlaşması da deniz ve su yollan bağlantılarının taşıdığı önemi göstermesi açısından anlamlıdır.
Montrö Anlaşması ile Boğazlar konusunda sağlanan ilerlemeye rağmen Türkiye'nin deniz gücü konusunda sürdüregeldiği zaaf kendisini en çarpıcı şekilde 2. Dünya Savaşı'ndan sonraki düzenlemlerde göstermiştir. 1944 Yılında 12 adayı terketmek zorunda kalan Almanlar'ın dönemin Türk hükümetinin bu adaları almasını teklif etmeleri karşısında bu talep için İngilizler'den onay alma yolunu tercih eden hükümetin İngilizler'in reddi karşısında bu adalara karşı kayıtsız kalması Türkiye'yi Ege'ye çıkamaz hale getiren gaflet zincirinin en önemli halkasıdır. Daha sonra 1946 yılında Paris'te İtalyanlar'la müttefikler arasında yapılan görüşmelere II. Dünya Savaşı dışında kalınmış olunması ve savaşın ganimetlerinden pay alma hakkımızın olmaması gerekçesiyle katılma müracaatında bulunmama kararı alan dönemin hükümeti bu adaların Yunanistan'a verilmesine açık bir şekilde çanak tutmuştur. Böylece 12 Ada ve Rodos 10 Şubat 1947 tarihli İtalyan Barış Antlaşması ile silahtan arındırılmak şartıyla Yunanlılar'a verilmiştir. Daha sonra bu şart da ciddi bir şekilde denetlenememiş ve Türkiye sınırlannın güvenliği sürekli bir tehdite maruz kalmıştır.
Ege adaları ve stratejik gaflet
II. DÜNYA
Savaşı'ndan sonra terkedilen Ege adalarının denetim altına alınmaması konusundaki stratejik gafletin sonuçlan bugün gözler önündedir. Türkiye Boğazlar yoluyla Rusya'nın stratejik yumuşak karnının nabzını elinde tutarken Yunanistan da Ege adaları yoluyla Türkiye'ye karşı aynı stratejik avantaja sahip olmuştur. Türkiye'nin savaşa en yakın olduğu yer hayat alanını önemli ölçüde daraltan Ege adalarıdır ve bunun nedeni de tutarlı bir deniz stratejisinden yoksun olmak dolayısıyla yapılan affedilmez hatalardır. Kıyılarımızın hemen dibindeki kayalıklarda bile Yunan hakimiyetini gündeme getiren son Ege bunalımı bu hataların birikerek gelmiş acı bir faturasıdır. Soğuk savaş döneminde Türkiye'yi çevreleyen deniz ve su havzaları ile ilgili meseleler birbirlerinden kopuk taktik alanlar olarak görülmüşlerdir. Karadeniz ve Boğazlar ile ilgili meseleler SSCB ile NATO çerçevesinde yürütülen bloklararası ilişkinin bir uzantısı olarak değerlendirilirken, Ege ve Kıbrıs'ın ağırlık taşıdığı Doğu Akdeniz havzası Yunanistan ile süregelen gergin blok-içi ilişkilerin çerçevesinde ele alınmıştır. Türkiye açısından ikincil önem taşıdığına inanılan ve seksenli yıllara kadar ilgi alanı dışında kalan Basra Körfezi genel Ortadoğu politikasına, Tuna su yolu da Balkanlar politikasına endekslenmiştir. Bu alanlarla ilgiler konjonktürel boyutlarda kalmıştır. İran-Irak savaşının gerektirdiği ekonomik boyutlar da taşıyan dış politika pozisyonu Basra Körfezi'ne olan ilginin, Bulgaristan ile seksenli yıllarda artan gerginlik Tuna su yoluna duyulan ilginin artmasına yol açmıştır. Bu dönemde karşı blokun mutlak hakimiyeti altına görülen Hazar deniz havzası ve Karadeniz'in kuzeyindeki Dinyeper, Dinyester, Don ve Volga su yollan ile ilgili hiç bir teşebbüste bulunulmadığı gibi ciddi bir teorik plan da geliştirilmemiştir.
Böylece Türkiye'nin çevresindeki deniz havzaları ve su yollan ile olan ilgisi Anadolu yarımadasını jeopolitik eksen olarak algılayan bütüncül bir strateji çerçevesinde de alınmamış; bloklararası ve blok-içi rekabetlerden etkilenen koordinesiz taktik adımlar ile sınırlı kalmıştır. Bu çerçevede soğuk savaş süresince bir taraftan dönemin süper gücü olan SSCB'nin Karadeniz ve Boğazlar'daki baskısı sürekli olarak hissedilmiş, diğer taraftan Ege'de ise basiretsizce Yunanistan'a terkedilen adaların oluşturduğu status quo Türkiye'nin denizlerdeki hareket alanını önemli ölçüde daraltmıştır.
Ortadoğu ve Süveyş üzerindeki çok önemli stratejik etkiye sahip olan Doğu Akdeniz bölgesi de sadece Kıbrıs'a endeksli olarak ele alınmıştır. Kıbrıs geniş ölçekli bir deniz stratejisinin önemli bir sacayağı olarak algılanması gerekirken bütün deniz stratejisi Kıbrıs bunalımına göre ayarlanır hale gelmiştir. Türkiye uzun dönemli bir deniz stratejisinin taktik adımlanrı olarak değil, 1964 ve 1967 yıllarındaki Kıbrıs bunalımlarının dayatması olarak NATO'dan kısmen bağımsız alternatif deniz politikalarına ve askeri güç oluşumuna yönelmiştir. Stratejik yönelişin taktik adımlan belirlemesi gerekirken taktik bir bunalım stratejik durağanlığı zorlamıştır. Bu açıdan Kıbrıs bunalımı gözardı edilerek Türk dış politikasının genel yönelişleri de deniz stratejisindeki değişmeler de anlamlı bir çerçeveye oturtulamaz.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.