Avrasya, Orta Asya

Son zamanlarda fazlaca içine kapanmış Türkiye; eğer Kıbrıs, Kuzey Irak ve Avrupa Topluluğu ile gelişir gibi gözüken ilişkiler de olmasa, dünyada ne olup bittiğinin farkına bile varamayacak. Sanki son yıllarda, İslâm âlemi ile olan ilişki boşluğuna bir alternatif gibi takdim edilen Orta Asya politikaları da bunun başında geliyor.

Ecevit''in ABD ziyareti sonrasında, ekim ayında yapacağı Moskova ziyareti, belki Türkiye''nin dikkatini tekrar Orta Asya''ya çevirebilir. Fakat şu sıralarda, Orta Asya ülkelerine ilişkin önemli bazı gelişmelere şahit oluyoruz ki, bunlar tahminlerin de ötesinde önemli.

Bildiğiniz gibi Yeni Dünya Düzeni politikalarının merkezini Avrasya teşkil ediyor. Avrupa Birliği, Rusya, Çin ve Japonya, bu düzlemde stratejik konumları netleştirilmeye çalışılan merkezler. Ancak burada İran, Türkiye ve Orta Asya''nın konumu ne olacak? İkinci derecedeki sorun da buradan kaynaklanıyor.

1990''dan sonra, Sovyetler Birliği''nden bağımsızlaşan Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Tacikistan gibi ülkelerin durumu, bu açıdan her bakımdan önemli. Rusya''nın yönü batıya dönük tutulmaya çalışılırken; bu bölge hangi büyük gücün nüfuz alanına dönüşecek? Çin''in doğuya açılması, İran''ın kuzeyindeki ülkeleri beslemesi, gene bu ülkelerin Rusya''ya muhtaçlıkları vs. Ne kadar arzu ederse etsin, işte Türkiye''nin nefesi yetmiyor bu ülkelere kol kanat germeye ve ekonomik dar boğazlarını aşmaya. Fethullah Hoca spekülasyonları da gösterdi ki, yerine göre Türkiye''nin Orta Asya''ya yönelik iyi niyetli politikaları, gerek içeriden gerek dışarıdan rahatlıkla destabilize edilebiliyor.

Bu noktada ABD''nin niyeti, ne Rusya''nın, ne İran''ın, ne de Çin''in, Orta Asya''yı nüfuz alanına dönüştürememesi. Bu ülkelerin üçlü yakınlaşmasına da karşı Amerika. Kuşkusuz bunda Türkiye adına büyük faydalar var gibi. Fakat Türkiye ABD''nin bölgeye yönelik politikalarını iyi okuyarak, Fethullah Hoca raporlarında olduğu gibi açığa da düşmemesi gerekiyor. Gene aynı şekilde, Kafkas petrollerinde Rusya ile politikalarımız çelişse de, ABD adına ucuz Rus düşmanlıklarına kapı aralanmamalıdır. Bu görüşlerimiz aynen İran için de geçerli.

Şimdi bu noktadan itibaren, Orta Asya''daki bazı gelişmeleri toparlamaya çalışalım:

İlk gelişme, "İslâmcı" olduğu iddia edilen bazı grupların, Özbekistan''dan geçerek bazı Kırgızistan köylerini işgali hadisesidir. Hadise malûm: Bu gruplar son derece lokal fakat sivri hareketlerle, neredeyse bu ülkeleri birbirine düşman edebilecek tutumlara girişiyorlar.

Tabiî ki bu ülkelerin her birinin, Sovyet kalıntısı eski liderlerle yönetildiğini biliyoruz. Belki bunlar komünist, muhakkak ki diktatör ve açıktır ki bu ülkeler demokratik bir tecrübeyi hâiz de değiller. Fakat çok farklı milliyet ve ırk karmaşası içinde yüzen bu ülkelerin şartları bizden çok farklı. Bu bakımdan bağımsızlığına yenice kavuştukları bir dönemde, yeni baştan Rus, Çin veya ABD nüfuzuna düşmek korkusu, hepsini tir tir titretiyor. Hal böyle olduğu halde, Özbekistan''da daha yenice İslâm Üniversitesi''nin açıldığını, İmamı Buharî medreselerinin faaliyette bulunduğunu, İmamı Nakşibendî Külliyesinin kalabalıklarla çoşup taştığını da görmezden gelmemek gerekiyor. Gerek Özbekistan''ın gerekse Kırgızistan''ın, ülke dışından sirayet eden ve silâhlı eylemlere de girişen gruplara karşı, teyakkuzlu bir tutum takınmasını bu bakımdan fazlaca yadırgamamak icap ediyor.

Bu birincisi!..

İkincisi de şu:

Geçenlerde, tahrikçi yayınlarıyla Türkiye''de iyi tanınan The New York Times, Kazakistan''a ilişkin önemli bir haber yayınlıyor. Gazetenin Orta Asya muhabiri Davit Levin (muhtemelen Musevi), ekonomik darboğazlar içinde yüzen Kazakistan''ın, Kuzey Kore''ye gizlice 30 adet MİG-21 savaş uçağı sattığını ilân ediyor. Hemen bunun arkasından ABD, Kazakistan''ı uyarıyor ve her yıl bu ülkeye yaptığı 75 milyon dolarlık yardımı kesmeye kalkışıyor. Görülüyor ki yabancı ülke gazetecilerinin çoğu, o ülkenin aynı zamanda istihbarat elemanı gibi çalışıyorlar.

Bundan da ötesi, 16 milyon nüfuslu Kazakistan petrol transferi noktasında Rusya''ya bağımlı kalmamak için Çin''le anlaşmayı denemişti. Bir kolu Doğu Türkistan''dan Çin''e, bir kolu İran''a ulaşacak biçimde boru hatları anlaşması imzalamıştı. Yüzyılın projesi olarak nitelenen bu proje de garip bir şekilde iptal ediliveriyor son günlerde.

Şimdi bunları toparlayalım ve şu önemli tarihi göz önünde tutalım: 10 Ekim''de Kazakistan''da seçimler yapılacak. Ülkedeki komünistlere karşı Nazarbayev, bazı ittifaklara girişirse seçimleri kazanma şansına erecek.

Peki, Orta Asya''daki bu yeni istikrarsızlaştırma politikalarının altında yatan ne? Hiç kuşku duymayınız ki, bu ülke liderlerinin bağımsızlıklarını koruma kaygıları ve son Rus-Çin yakınlaşması!.. ABD, bunun acaba neresinde?