İslam"ı "güncel"e uygulamak

Bir süre önce bir ilçe müftüsü ile görüşüyordum. "-Kaymakam bana dedi ki, dedi, Müftü Bey, imamlara ve vaizlere söyleyin herhangi bir islami konudan söz ederken, güncelle bağlantı kuracak biçimde işlemesinler.

"-Nasıl" diye sormuş Müftü Bey...

"-Yani, diye açıklamış, islami konu ile güncel arasında bağlantı kurmasınlar."

Bu aslında, Türkiye''de temel meselelerden birinin yansıması: "Din nerede duracak?" sorusunun, "İnanç özgürlüğü"nden "Dinde reform" taleplerine kadar uzanan bir tartışmanın uzantısı...

Geçen Cuma hutbesinde imamlar, hükümetin açtığı "Kardeş aile" kampanyasından söz ettiler. "Güncel"in taa kendisiydi ve hiç kimse yadırgamadı. Hatta muhtemel ki Diyanet''le hükümet arasında bu konuda bir talep-uyum ilişkisi bile gerçekleşmiştir. Çünkü Diyanet bir devlet kurumudur.

Buradan anlıyoruz ki, devlet, İslam''ın "güncel"le ilişkisinden her zaman rahatsız olmamaktadır. Hatta bazan dinin güncel alana girmesini, orada belirli toplumsal roller üstlenmesini bizzat talep etmektedir.

Aslında din, kişinin ve toplumun hayatında varolmak için tesis edilmiş, toplum da, dinle buluşmayı tabii hayatının bir boyutu olarak görmüştür. Bu, yalnız ülkemiz ve İslam açısından değil, tüm toplumlar ve dinler için böyledir.

Tartışma Türkiye açısından uzun zamandır güncelliğini koruyor. Din-Devlet-Laiklik tartışmaları da bu çerçevede cereyan ediyor. 28 Şubat sancısı bu konu etrafındadır, deprem sırasında toplum bilincinde ortaya çıkan din eksenli değerlendirmeler ve son olarak Yargıtay Başkanı''nın "inanç özgürlüğü"nden yola çıkıp "dinde reform" talebine kadar uzanan görüşleri de, "dinin güncel hayata ilişkin yorumları ne kadar bağlayıcı olacak?" sorusu etrafında odaklaşıyor.

Devletin buna ilişkin bir yaklaşımı var; diyor ki devlet:

-Egemen irade benim iradem olsun, dinin dilediğim alanından yararlanayım, gerek görmediğim alanını da görmezden geleyim, ihmal edeyim veya yasaklıyayım.

Dinin yaklaşımı ise farklı. Onu vaz''eden irade, dinin insanlar ve toplumların hayatı bakımından başvuru mercii olmasını istiyor. Hayatı dinle manalandırın, çerçevesini din çizsin, diyor.

İki iradenin buluştuğu yerler oluyor, ayrıldığı yerler oluyor. Ve orada sancı başlıyor.

Devlet çizgisinde bir görüş, ötedenberi, farklı yaklaşımlar olduğu her defasında dine "kendini değiştir" talebini iletmiş. Bu, "dinde reform" talebi olarak literatüre girmiş. Bir bakıma Hristiyanlık, bu talebe boyun eğmiş ve devletin istediği alanları ona bırakmış. Buna "kitab" "Tanrı''nın hakkı Tanrı''ya, Sezar''ın hakkı Sezar''a"ından gerekçe de üretmiş: Bir bakıma, "Gökte Tanrı egemenliği, yerde Sezar" gibi bir denkleme razı olmuş... Bu, Hristiyanlık''ta teolojik açıdan nasıl izaha kavuşur, ayrı bir konu... Ama Hristiyan dünyasında belki, teolojik mahzurları da gözardı eden farklı bir egemenlik denklemi oluşmuş...

İslam dünyasında da böyle bir çizgi geliştirilmek isteniyor. Bu ötedenberi gerek egemen siyasi iradeler, gerekse o yolda düşünce üreten çevreler tarafından seslendiriliyor. Buna zaman zaman ilahiyatçıların bile iştirak ettiği oluyor. Buna uygun "İslam yorumları" üretilmeye çalışılıyor. Yani deyim yerindeyse, "Madem İslam''ın günceli yorumlaması istenmiyor, o zaman güncel İslam''ı yorumlasın." gibi bir yaklaşım sergileniyor.

Problem, İslam''ın ve "Müslüman toplumlar"ın bu egemen irade eylemine onay vermemesinden kaynaklanıyor.

Çok sanıldığı ve bir o kadar da tekrarlandığı gibi İslam''la bu çizgi arasındaki uzlaşmazlık, sadece Kur''an''da yer alan ve sayılarından söz edilerek, "bütün ihtilaf şu kadarcık ayette mi?" diye sorulan, nerdeyse "canım görmeyiver gitsin" denen "ahkam ayetlri"nden ibaret değil. Kur''an''ın ahkam ayetleri ile inanca, ibadete ve ahlaka ilişkin ayetleri bir bütün teşkil ediyor ve kimi zaman "Allah''a iman" ilkesi, devletin egemenlik alanları açısından problem oluyor. Mesela "Sezar''ın hakkı Sezar''a, Tanrı''nın hakkı Tanrı''ya..." tarzında bir yaklaşımı, İslam akaidine onaylatmak mümkün mü? Mesela Kur''an''da, toplumların karşılaştığı bir takım felaketlerin onların Allah''la ilişkilerindeki yanlışlıklarından, bir bakıma inanç problemlerinden kaynaklandığı ifade ediliyor. Kimi kavimlerin, zina, zulüm, faiz vs. gibi Kur''an lisanında "sapkınlık" diye nitelenen toplumsal yozlaşmalar sebebiyle helak olduğu bildiriliyor. Alın size, bir tarih felsefesi... Bu Kur''an tesbitleri, bir deprem ortamında gelip toplum gündemine oturuyor. "Acaba biz de ilahi bir ikazla karşı karşıya mıyız?" Bunu toplum şuurundan nasıl söküp atabilirsiniz?

Görüldüğü gibi ne Kur''an, ne de toplum, bazı konularda egemen irade beklentisine uyum göstermiyor.

Ayrıca din alanında yorum hakkı, dinin kendi mantığı içinde, gene din üzerinde yoğunlaşan "mü''min bilginler"e veriliyor. Yani devlet diye bir kurumun, ilkelerini Allah''ın belirlediği bir başka müessese üzerinde değişiklik yapması, dinin doğasına aykırı... Dolayısıyla "dinde reform" talepleri, din açısından hep kabul edilemeyecek bir dayatma noktasında kalacak. Hele inanç özgürlüğünü önemseyen kişilerin, "dinde reform" dayatmasına sahip çıkması kadar tutarsız bir tavır olamaz.

Aslında din ile bu anlamdaki ilişkilerin de bir yorumu var Kur''an''da... Kur''an, "Allah''ın ayetlerinin değiştirilmesine, dinin bir kısmının alınıp bir kısmının reddedilmesine, dinin bütünlüğünün bozulmasına vs..." çok net biçimde karşı çıkıyor. Yani daha "reform" iradesini ortaya koyduğunuzda Kur''an''la çelişiyorsunuz. Kur''an''ı devre dışı bırakmadan nasıl ilerleyebilirsiniz bu yönde? Ve Kur''an''ı devre dışı bıraktığınızda hangi din kalır ortada? Kur''an''ı devre dışı bırakmayı "Ben Müslümanım" diye hangi insana kabul ettirebilirsiniz?

Kanaatimce, herkesin "din kavramı ve insan" üzerinde yeniden düşünmesi gerekiyor. "İnsan-Allah ilişkileri" gene bir düşünce konusu olmalı... "Varoluş gayesi" gene bir düşünce konusu olmalı... Aslında insanla, insanın oluşturduğu devlet dahil tüm kurumların, insanın varoluş gayesi ile yokedilemez bir ilişkisi var.

Bunu anlamadan pek çok şeyi çözmenin mümkün olmadığını düşünüyorum.

Son söz şu: İslam''dan "güncel"i yorumlamamasını istemek, o alanda, onu devre dışı bırakmaktır. Orası, inanç özgürlüğünün bittiği yerdir.